Ngoài 82 cuộc điều tra phòng vệ thương mại đối với một số mặt hàng, Việt Nam bị 3 cuộc điều tra lớn của Mỹ theo mục 301 của luật thương mại 1974. Riêng về lao động cưỡng bức, Việt Nam đã bị Mỹ áp thuế 12,5% khiến giới điều hành kinh tế Việt Nam phải “xiêu hồn lạc phách”. Với 2 cuộc điều tra lớn còn lại Ba Đình vẫn cậy có vị thế “đia chính trị chiến lược” nên cầu mong Mỹ có thể “xếp lại” hồ sơ. . .
Nhiều năm qua, cán cân thương mại nghiêng hẳn về phía Việt Nam khi Mỹ ghi nhận mức thâm hụt lên đến 178,2 tỷ Mỹ kim. Tình trạng mất cân đối này trở thành điểm then chốt khiến Washington mở hàng loạt cuộc điều tra, nhằm tìm ra mấu chốt để điều chỉnh lại cán cân thương mại.
Từ tháng 3 năm 2026, Mỹ tiến hảnh 3 cuộc điều tra lớn đối với Việt Nam theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974, tập trung vào ba vấn nạn: lao động cưỡng bức, sản xuất dư thừa và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ – ảnh hưởng tiêu cực lớn đến quyền sở hữu trí tuệ của Mỹ.Đây là các cuộc điều tra mang tính chính sách, dẫn đến biện pháp trừng phạt, không chỉ là áp thuế mà còn là yêu cầu thay đổi quy định ảnh hưởng lớn đến kinh tế vỹ mô, chính sách ngoại thương và hậu quả là thu hẹp mục tiêu tăng trưởng GDP của Việt Nam.
Ngược dòng thời gian, hơn một năm trước, Mỹ đã gây sức ép, gửi cảnh báo và chuẩn bị hồ sơ, buộc Việt Nam phải “dồn lực” ứng phó trước khi Washington chính thức mở 3 cuộc điều tra lớn như vừa nói. Trong thời gian này, Hà Nội liên tục cử “hạt giống đỏ thân tín” sang Washington, lập các đoàn kiểm tra, ban hành nghị định mới về lao động và đẩy mạnh chiến dịch truy quét hàng giả, hàng lậu trong nước.
Ngoài ra, tính đến cuối tháng 5 năm 2026, Việt Nam đã bị các nước trên toàn thế giới tiến hành tổng cộng 321 vụ điều tra phòng vệ thương mại. Trong số này, riêng phía Mỹ chiếm 82 vụ tập trung vào điều tra phòng vệ thương mại đối với một số mặt hàng cụ thể như thép, gỗ, dệt may hay thủy sản. . . Như thế, Mỹ là nước điều tra Việt Nam vi phạm thương mại nhiều nhất.
Ba Đình đang đón lần đầu tiên tàu sân bay USS George Washington cập cảng Đà Nẵng trong chuyến thăm Việt Nam bốn ngày đầu tháng 8. Trước đó, đúng lúc Washington mở 3 cuộc điều tra thương mại, Hà Nội lại tất bật thu xếp từng bước cho chuyến thăm của USS George Washington. Khi ấy, Ba Đình tin rằng dải đất hình chữ “S”- nằm mơ màng bên “góc biển Đại Thanh”- vẫn giữ vai trò địa chính trị chiến lược trong cấu trúc Ấn Độ – Thái Bình Dương của Mỹ và đồng minh, nhất là khi tuyến hải lộ này mang giá trị thương mại hằng năm lên đến 5.000 tỷ Mỹ kim.
Tuy nhiên, sau nhiều tháng cố gắng “làm hài lòng” Mỹ, kết quả cuối cùng vẫn là một quyết định gây chấn động: Chỉ riêng về lao động cưỡng bức, Việt Nam bị Mỹ áp thuế 12,5% lên phần lớn hàng hóa Việt Nam xuất cảng sang thị trường Mỹ, hiệu lực từ cuối tháng 7 năm 2026. Ngoại trừ các mặt hàng được miễn trừ. Quyết định này đặt Ba Đình vào một bối cảnh kinh tế hoàn toàn mới, với những hệ quả sâu rộng cho tăng trưởng, Foreign direct investment (FDI), chuỗi cung ứng và khiến Ba Đình bừng tỉnh, không còn “mộng mị” với “vị thế địa chính trị chiến lược” – không đủ để miễn trừ vi phạm thương mại.
Nhưng báo chí Nhà Nước vẫn trích dẫn “lạc quan” từ phía doanh nghiệp cho rằng, mức thuế 12,5% trước mắt chưa gây tác động lớn, do phía nhà sản xuất đã sớm chào hàng tại nhiêu thị trường khác. Nhưng lại nói “hớ” rằng: về lâu dài, doanh nghiệp vẫn phải nhanh chóng tái cơ cấu sản phẩm, đẩy mạnh chế biến sản phẩm giá trị gia tăng nhằm củng cố vị thế tại nơi thu về nhiều Mỹ kim là thị trường Hoa Kỳ. Thì ra, đệ nhất tâm niệm của Ba-Đình vẫn là “không có gì quý hơn đồng tiền Xanh”!
Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài FDI hiện chiếm tới 74,9% tổng kim ngạch xuất cảng của Việt Nam. Tỷ lệ này cho thấy chỉ cần khu vực FDI “hắt hơi sổ mũi” là cơ cấu kinh tế Việt Nam cũng có thể “sa ruột”. Nguy cơ càng rõ hơn khi nền kinh tế Việt Nam phụ thuộc lớn vào xuất cảng, đặc biệt là thị trường Mỹ – nơi Việt Nam đạt kim ngạch 193 tỷ Mỹ kim trong năm 2025 và là thị trường xuất cảng lớn nhất.
Trước mắt, Việt Nam vẫn còn phải đối mặt với 2 cuộc điều tra lớn khác cũng của Cơ quan Thương Mại Mỹ United States Trade Representative (USTR):
- Quyền sở hữu trí tuệ, Intellectual Property Rights (IPR). Từ ngày 29 tháng 5 năm 2026, USTR khởi xướng cuộc điều tra nhắm thẳng vào tình trạng vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả và sao chép “lậu” phần mềm trên diện rộng tại Việt Nam. Đây là cuộc diều tra đặt tầm quan trọng về mặt khung pháp lý nhưng mang tính kỹ thuật và cần thời gian xem xét khoảng 1 năm với nguy cơ dẫn tới một mức thuế bổ sung khác.
Qua nhiều năm, Việt Nam khai thác triệt để quan niệm “của người phúc ta”, “nháy” nhau “windows crack – bẻ khóa” phần mềm trái phép gây thiệt hại cho ngành công nghiệp Mỹ, chỉ tính đến năm 2018 đã lên đến 492 triệu Mỹ kim. USTR cho hay, bất chấp chính quyền nói đang ra sức trấn áp, hàng giả và hàng nhái vẫn phổ biến trên thị trường Việt Nam, từ hàng tiêu dùng đến sản phẩm công nghệ.
- Sản xuất dư thừa – (Excess Capacity) là tên của một cuộc điều tra được đánh giá là “quan trọng hơn” đối với chiến lược thương mại của Mỹ nhằm giảm thặng dư thương mại và bảo vệ sản xuất nội địa tại Hoa Kỳ. Mỹ lo ngại hàng hóa giá rẻ hoặc hàng hóa từ nước thứ ba chuyển tải (vòng vo) qua Việt Nam để né thuế. Do vậy, mọi vi phạm trong mục 301 này dễ bị nhanh chóng áp thuế do Mỹ có thể dễ dàng đo lường bằng số liệu xuất siêu và công suất các ngành chế biến, tương tự cách họ nhắm vào các đối tác lớn.
Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động, Việt Nam bước vào nửa cuối năm với loạt tín hiệu đáng lo ngại: Việc Hoa Kỳ áp mức thuế 12,5% đối với một số mặt hàng, do cáo buộc liên quan đến cưỡng bức lao động đã tạo thêm sức ép lên xuất cảng, vốn là cột trụ tăng trưởng của nền kinh tế. Cùng lúc, còn 2 cuộc điều tra lớn khác đang bao trùm lên nền công nghệ, trong khi thị trường bất động sản tiếp tục rơi vào tình trạng lệch pha nghiêm trọng: nguồn cung tăng khoảng 40%, nhưng nhu cầu thực lại giảm tới 60%, khiến thanh khoản suy yếu đưa doanh nghiệp địa ốc đối mặt áp lực nợ lớn.
Trong hệ thống tài chính, lãi suất tiền gửi duy trì ở mức cao 10 -11%, trong khi lãi vay phổ biến 15-16% khiến khu vực sản xuất – kinh doanh khó mở rộng đầu tư; khiến doanh nghiệp nhỏ và vừa thu hẹp hoạt động. Bên cạnh đó là tỷ giá đồng Mỹ kim trên thị trường chợ đen vào lúc kết thúc bài này, mùng 3 tháng 8 đang giao dịch quanh mức 26.747 – 26.867 cho 1 Mỹ kim [3]. Sự thể này khiến doanh nghiệp phải tăng chi để nhập cảng nguyên liệu, đẩy gía thành sản phẩm cao hơn, khó cạnh tranh với hàng hóa không có thuế ở thị trường Hoa Kỳ. Chỉ số Purchasing Managers’ Index (PMI) tháng 7 là 51,8 điểm, bằng với tháng 6. Tuy nhiên, số doanh nghiệp rời thị trường lại ở mức 155,3 ngàn, cao hơn cùng kỳ năm ngoái đến 8%, cho thấy sức chống chịu của khu vực tư nhân đang suy giảm. Dù đầu tư công được kỳ vọng là động lực bù đắp, tiến độ giải ngân vẫn chưa đạt yêu cầu, làm giảm hiệu quả kích cầu và tạo thêm lo ngại về khả năng đạt mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026.
Những yếu tố đan xen thượng dẫn, tạo nên một bức tranh tăng trưởng “mệt mỏi”, do nền kinh tế chỉ huy vẫn phải thấp thoáng sau “song sắt” – cho dù đã có phần thoáng hơn xưa, nhưng hình ảnh “màu xanh cỏ úa” – biểu tượng truyền thống của Công An vẫn “bao trùm” lãnh vực kinh tế, tài chánh.
Trần nguyên Thao
[1] https://www.bbc.com/vietnamese/articles/c172yqwqg0ko
[2] https://www.globaltimes.cn/page/202607/1366984.shtml
[3] https://congthuong.vn/ty-gia-usd-hom-nay-8-3-2026-cho-den-giu-moc-cao-445874.html#google_vignette
