_______________________
Sau 10 ngày không kích, liên minh quân sự Mỹ-Israel đang làm chủ bầu trời Iran, mở đường cho quân kháng chiến Kurd chuẩn bị “nhập cuộc”, đẩy Teheran vào tình thế “tứ bề thọ địch” . . . Sự thể này khiến Bắc kinh, đồng minh chiến lược từng hao tốn hàng trăm tỷ Mỹ kim đầu tư yểm trợ Teheran cả chính trị lẫn kinh tế, để qua đóBắc Kinh có thế đứng ở Trung Đông. Tình thế mới sẽ khiến Bắc Kinh khá lúng túng trong thượng đỉnh Mỹ-Trung vào đầu tháng 4 sắp tới.
Rạng sáng 28 tháng 2, liên quân Mỹ-Israel mở chiến dịch Operation Epic Fury, khiến Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thiệt mạng cùng với nhiều quan chức thuộc Quốc phòng, Tư lệnh Vệ Binh cấp cao của Iran. Cuộc tấn công cũng đánh trúng trụ sở Hội đồng Chuyên gia (Assembly of Experts) khi cơ quan này đang họp, song cho đến nay Tehran chưa chính thức xác nhận số người tử vong. Ngày 8 tháng 3, Iran chính thức công bố Mojtaba Khamenei là tân Lãnh tụ Tối cao, kế nhiệm thân phụ – cố lãnh tụ Ali Khamenei, người từng cai trị sắt máu từ năm 1989.
Operation Epic Fury đã chuyển từ tấn công biên giới sang xóa sổ hệ thống công nghiệp quốc phòng sâu trong nội địa Iran. Mục tiêu là triệt hạ hoàn toàn khả năng sản xuất tên lửa và hạt nhân. Trong tình huống Iran như rắn mất đầu, và mặc cho Teheran phủ nhận, các nguồn tin “chưa bao giờ vẩn đục” đã tiết lộ: lực lượng kháng chiến người Kurd từ lâu từng đối lập với Teheran, hôm mùng 5 tháng 3 chính thức chuẩn bị cho khả năng vượt biên tiến vào lãnh thổ Iran nhằm thi hành chiến dịch quân sự. Về diễn tiến chính trị, 5 đảng Kurdistan thông báo thành lập liên minh mặt trận thống nhất, hợp lực để lật đổ chế độ Teheran với hy vọng tương lai Kurdistan có được quyền lập quốc như trường hợp Do Thái. [1]
Tổng số người Kurdistan trên thế giới vào khoảng 30 triệu, sống rải rác tại Iran, Iraq, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ và định cư tại nhiều nước Tự Do trên thế giới. Tháng 9 năm 2017, người Kurd tai miền Bắc Iraq đã thực hiện một cuộc trưng cầu dân ý với hàng triệu người Kurd tham gia đầu phiếu, kết quả là hơn 92% cử tri khao khát việc tách khỏi Iraq để thành lập chính phủ độc lập, nhưng bị coi là bất hợp pháp trong nước Iraq có chủ quyền.
Iran đã rải thủy lôi và triển khai tàu ngầm tại eo biển Hormuz, khiến tuyến đường vận chuyển 20% dầu khí trên thế giới gần như bị đóng băng. Tình trạng mới này làm vơi nhanh kho dự trữ an toàn dầu khí của Bắc Kinh, ảnh hưởng đến 70% nhu cầu nhập cảng dầu hỏa tại Trung cộng, một nước phụ thuộc lớn vào dầu mỏ nhập cảng, trong đó, khoảng 50 % lượng dầu mà Trung cộng cần cho công nghệ phải mua từ các nước vùng Vịnh như Ả Rập Xê Út, Iraq, Các tiểu Vương Quốc Ả Rập, Oman và Iran. Bắc Kinh cũng là khách hàng lớn nhất của Iran, chuyên nhập “lậu” khoảng 80% lượng dầu xuất cảng của Iran, đưa đến các nhà máy lọc dầu và gắn mác dầu Malaysia.
Với ưu thế trên không và trên biển của Hoa Kỳ đã khôi phục mức độ an ninh, cho phép nối lại hoạt động vận chuyển thương mại ở vùng Vịnh. Chính phủ Mỹ cung cấp bảo hiểm rủi ro chính trị để tàu thương mại yên tâm hoạt động. Đậy là cách tái lập mô hình Operation Earnest Will (1987-1988) – chiến dịch từng giúp Mỹ mở lại đường vận chuyển dầu trong chiến tranh Iran–Iraq. [2]
Ủy ban Đặc trách về Trung Cộng thuộc Quốc hội Mỹ (Select Committee on the CCP) hôm mùng 5 tháng 3 đã gới đến Bộ trưởng Ngân khố Scott Bessent, bày tỏ sự ủng hộ đối với các nỗ lực của chánh quyền Tổng thống Trump nhằm hạn chế các khoản đầu tư bị xem là nguy hiểm từ Trung cộng vào nền kinh tế Hoa Kỳ. Trong bối cảnh đó, vai trò của Bộ Ngân khố trong việc giám sát và ngăn chặn các khoản đầu tư có thể gây nguy hại cho an ninh quốc gia được xem là đặc biệt quan trọng.
Bắc Kinh, vốn đã có mối liên hệ kinh tế và chính trị với Tehran, phải đánh giá khả năng bảo vệ lợi ích của mình trước nguy cơ biến động ở Trung Đông, đặc biệt liên quan đến dầu mỏ và đảm bảo chuỗi cung ứng năng lượng. Nếu Iran bất ổn hoặc thay đổi chế độ, nguồn dầu giá rẻ này sẽ biến mất trong nhiều năm, buộc Bắc Kinh phải mua dầu từ Nga, Saudi Arabia hoặc Mỹ với giá thị trường cao hơn, kéo theo chi phí sản xuất tăng và làm suy yếu lợi thế công nghiệp. Biến chuyển mới ở Trung Đông đang nghiêng phần thắng về phía Mỹ, tạo ra áp lực chiến lược lớn, ảnh hưởng đến cục diện Trung Đông và đặt Bắc Kinh vào tình thế đàm phán khó khăn trên bàn hội nghị quốc tế.
Trước viễn tượng Bắc Kinh không những phải mua dầu với giá cao hơn, mà còn phải từ bỏ cung cách ngoại thương “trí trá” thủ lợi riêng. Như kiểu Bắc Kinh trao đổi hàng hóa quy mô lớn với Teheran không dùng đồng Mỹ kim để thanh toán nhằm né tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ.
Khi Iran rơi vào hỗn loạn, cùng với nguồn cung từ Venezuela và Nga bị gián đoạn, Bắc Kinh buộc phải quay lại thị trường quốc tế bằng đồng Mỹ kim với chi phí cao hơn, gây áp lực đối với tham vọng quốc tế hóa đồng nhân dân tệ, một khao khát của Bắc Kinh từng ấp ủ lâu nay bị thỏa thuận “Petrodollar” của Mỹ–Saudi và OPEC làm vô hiệu. [3]
Ngoài năng lượng, Trung cộng còn đối mặt rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng chiến lược về sáng kiến “Vành đai và Con đường”. Iran là điểm trung chuyển quan trọng của các tuyến đường sắt, cảng biển, đường ống mà Bắc Kinh đã đầu tư hàng chục tỷ Mỹ kim. Một chính quyền mới ở Tehran không chắc tiếp tục duy trì các thỏa thuận, khiến nhiều dự án có nguy cơ trở thành “nợ xấu” tương tự như biến cố ở Venezuela hôm đầu năm 2026.
Đối với Nga, Iran là đồng minh quân sự chủ chốt, cung cấp UAV và công nghệ giúp Nga duy trì xâm lăng Ukraine. Khi Iran không tự cứu được mình, nguồn cung này đương nhiên bị gián đoạn, làm suy yếu năng lực chiến trường của Nga. Đồng thời, Nga mất đi đối tác lớn nhất tại Trung Đông – nơi họ dựa vào để cân bằng ảnh hưởng của Mỹ và NATO.
Cả Nga-Tầu đều xem Iran là thành viên quan trọng trong khối BRICS+ SCO (Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, Shanghai Cooperation Organization), đóng vai trò “lá chắn” chống lại trật tự do Mỹ dẫn dắt. Nếu Iran suy yếu, trục Nga–Tầu–Iran bị phá vỡ, làm lung lay tham vọng xây dựng hệ thống tài chính thay thế đồng Mỹ kim. Khối BRICS+ vốn đã có nhiều thành viên “chân trong chân ngoài” sau biến động ở Nam Mỹ sẽ càng khó duy trì.
Trong bối cảnh đó, khi Mỹ “giải quyết” được Iran sẽ rảnh tay hơn để tập trung vào hai mặt trận lớn: đối thoại và kiềm chế Nga tại châu Âu, đồng thời cạnh tranh chiến lược với Trung cộng ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Trong cuộc chiến Iran vũ khí Nga-Tầu đã bộc lộ nhiều hạn chế làm suy giảm uy tín xuất cảng quốc phòng của cả hai. Trong khi, các đại công ty sản xuất võ khí chiến lược của Mỹ đang chuẩn bị tăng sản xuất lên 4 lần. Cam kết này khiến cho chứng khoán liên quan tăng giá, thêm việc làm và đưa lại doanh thu cho các tập đoàn lớn. Rõ ràng là Mỹ đang tính đến bước đi khác trong viễn cảnh phải đối phó với hai nước Nga-Tầu tại các vùng khác của thế giới.
Bên cạnh nỗ lực thượng dẫn, hôm mùng 07 tháng 3, Mỹ còn ra mắt sáng kiến “Shield of the Americas”, quy tụ 12 nhà ãnh đạo các nước thuộc châu Mỹ Latinh nhằm chống di cư và tội phạm; bà Kristi Noem được cử làm Đặc sứ cho Liên Minh này.
Trong tình thế thượng dẫn, CNBC dẫn tuyên bố của TT Trump: “không có thỏa thuận chấm dứt chiến tranh nếu Iran không đầu hàng vô điều kiện.” [4] Như thế, TT Trump tin rằng, ông sẽ đến thượng đỉnh Mỹ-Trung với đòn bẩy mạnh hơn về Đài Loan, thương mại và chiến tranh Ukraine.”
Trần nguyên Thao
[1] https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888881
[2] https://news.usni.org/2026/03/03/trump-u-s-navy-may-escort-tankers-through-strait-of-hormuz-more-european-warships-en-route-to-med
[3] https://legalclarity.org/the-kissinger-petrodollar-system-history-and-impact/
[4] https://www.cnbc.com/2026/03/06/trump-iran-oil-surrender.html
