Trong chuyến tham dự cuộc họp Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc tại Nữu Ước, Hoa Kỳ vào tháng 09/2026, Tô Lâm, Tổng Bí thư kiêm Chủ tịch nước đã đưa ra lời kêu gọi cộng đồng người Việt tự do tại Mỹ hãy “khép lại quá khứ, cùng chung tay kiến tạo tương lai dân tộc”.
Tuyên bố này nhanh chóng thu hút sự chú ý lớn của dư luận hải ngoại, đặt ra một nghi vấn không có lời giải thỏa đáng: Rốt cuộc, “quá khứ” mà phía Tô Lâm muốn nhắc đến là gì, và liệu những khoảng cách ý thức hệ có thể khép lại chỉ bằng một lời kêu gọi suông?
Ai là đối tượng của lời kêu gọi
Nhìn vào những bức ảnh chụp tại các buổi tiếp xúc mà truyền thông trong nước loan tin, không khó để nhận ra những hình ảnh quen thuộc của hàng trăm người Việt sinh sống tại hải ngoại cầm cờ đỏ đón chào phái đoàn của Tô Lâm. Có thể khẳng định ngay, đây là những người Việt thân Cộng, những người mà về phương diện chính trị, phía nhà cầm quyền trong nước đã “sở hữu” họ và sự gắn kết với nhau khiến chế độ không cần phải cất công ra lời kêu gọi.
Do đó, đối tượng thực sự của lời kêu gọi không nằm ở nhóm này, mà hướng đến cộng đồng người Việt tự do quốc gia tại hải ngoại. Đây là khối quần cư lớn mạnh, bao gồm nhiều thế hệ mang theo những ký ức không thể xóa nhòa về các biến động lịch sử đất nước, cũng như hành xử của chế độ trong nước.
Tuy nhiên, trong suốt nhiều thập kỷ qua, những lời kêu gọi tương tự từ hết lãnh đạo Cộng Sản này đến lãnh đạo Cộng Sản khác hướng về phía họ chưa bao giờ nhận được sự đáp ứng như kỳ vọng. Lý do rất đơn giản rằng hai bên đang đứng ở hai thái cực với những mục tiêu hoàn toàn trái ngược nhau.
Hai mục tiêu, hai đường thẳng song song
Đảng Cộng sản Việt Nam luôn luôn kỳ vọng người Việt tự do tại hải ngoại đóng góp trí tuệ, tài lực và nguồn lực kinh tế để xây dựng đất nước. Nhưng đằng sau mỹ từ xây dựng đất nước ấy, mục tiêu chính yếu vẫn là củng cố và duy trì thể chế độc tài một đảng trong hệ thống chính trị.
Ngược lại, cộng đồng người Việt tự do tại hải ngoại lại hướng về quê hương với một khát vọng lớn lao không kém, rằng đóng góp vào công cuộc xóa bỏ độc tài, thúc đẩy một xã hội dân chủ, pháp quyền và tôn trọng nhân quyền.
Đặt hai mục tiêu này lên bàn cân, người ta dễ dàng nhận thấy chúng tựa như hai đường thẳng song song vĩnh viễn không bao giờ có điểm giao nhau. Một bên muốn duy trì quyền lực tuyệt đối, bên kia muốn phá vỡ sự độc quyền đó để trả lại quyền làm chủ cho người dân. Sự bất tương thích này khiến mọi lời kêu gọi đoàn kết hay gác lại quá khứ đều trở nên lệch lạc.
“Quá khứ” nào cần được khép lại?
Khi Tô Lâm kêu gọi “gác lại quá khứ”, câu hỏi đặt ra là quá khứ ấy mang khuôn mặt nào? Lịch sử 80 năm nắm giữ quyền lực độc tôn của Đảng Cộng sản không phải là một tờ giấy trắng, mà được viết bằng rất nhiều biến cố, bằng máu và nước mắt của hàng triệu nạn nhân trong nhiều thế hệ.
Đó là những trang sử buồn từ thời kỳ độc tài chính trị, tận diệt các đảng phái quốc gia trong chính phủ liên hiệp, đến việc áp đặt học thuyết ngoại lai, thất bại vào đời sống xã hội. Đó là thảm họa Cải cách ruộng đất tàn khốc, vụ án Nhân văn Giai phẩm bóp nghẹt tự do tư tưởng, hay những năm tháng tuyên truyền giả dối đẩy đồng bào vào cuộc chiến huynh đệ tương tàn kéo dài đến hai thập niên.
Cộng đồng người Việt tự do tại hải ngoại phần lớn là nhân chứng hoặc nạn nhân trực tiếp của những hệ lụy sau sự kiện cưỡng chiếm miền Nam năm 1975. Hàng triệu quân, cán, chính phải chịu đựng cảnh khổ sai trong lao tù “học tập cải tạo”, những chính sách đổi tiền, cải tạo tư sản thương nghiệp, đẩy người dân vào rừng thiêng, nước độc qua chiêu bài xây dựng vùng kinh tế mới, hoặc “bán bãi”, đẩy người dân vượt biển, đánh đu với số phận đổi lấy tự do.
Khi quá khứ vẫn còn nguyên vẹn những vết thương chưa lành và chưa một lần được sòng phẳng nhìn nhận, trách nhiệm thuộc về ai nếu không phải là thế lực đang nắm giữ hồ sơ lịch sử đó?
Thay đổi hiện tại để kiến tạo tương lai
Thật ra, thay vì yêu cầu người dân hải ngoại phải đơn phương khép lại ký ức đau thương và chờ đợi họ chấp nhận, người lãnh đạo cao nhất của chế độ có thể chủ động thực hiện một điều có sức nặng hơn rất nhiều, là thay đổi hiện tại.
Thay đổi hiện tại là điều đang hoàn toàn nằm trong thẩm quyền của Tô Lâm cùng bộ máy cầm quyền.
Cũng vậy, thay đổi hiện tại không cần người Việt tự do tại hải ngoại có chấp nhận hay không.
Thế nên, nếu Tô Lâm chân thành muốn xây dựng một tương lai chung cho dân tộc, con đường ngắn nhất không phải là những bài diễn văn kêu gọi tại hải ngoại xa xôi, mà là thay đổi hiện tại bằng những bước đột phá về chính trị ngay tại quê nhà. Đó là việc trả lại cho người dân trong nước các quyền tự do căn bản, quyền tự quyết của dân tộc và tôn trọng nhân quyền.
Một khi những quyền lợi chính đáng của người dân được tôn trọng, tự khắc khối óc và bàn tay của hàng triệu người Việt Nam trong và ngoài nước sẽ hướng về đất nước bằng tất cả sự tự nguyện, đóng góp mà không cần bất kỳ lời kêu gọi, hiệu triệu, hoặc hình thức nào. Hòa hợp, hòa giải dân tộc cũng không còn cần thiết. Và khi ấy, ngay cả sự đối lập hay chống đối từ phía cộng đồng hải ngoại tự do cũng sẽ tự nhiên biến mất như chưa từng hiện diện, vì lẽ, gốc rễ của những mâu thuẫn Quốc Cộng đã không còn lý do để tồn tại.
Khi ấy, quá khứ chỉ còn là bài học và kiến tạo tương lai dân tộc sẽ trở thành mục tiêu chung của mọi người Việt dù khác biệt quan điểm chính trị.
Thế nên, thay vì chỉ đưa ra lời kêu gọi sáo rỗng, ông Tô Lâm hãy chủ động thực hiện lời kêu gọi nếu thật sự chân thành.
Với trải nghiệm của gần cả đời sống với chế độ Cộng Sản, tôi nghĩ chân thành chỉ là khái niệm viễn vông và xa lạ. Tuy vậy, tôi vẫn nhắc đến chỉ để ít ra, chứng minh về lời kêu gọi giả dối mà thôi.
Hoa Thịnh Đốn, ngày 30 Tháng Chín 2026
LS Đặng Đình Mạnh
