Từ Res Publica đến nền Cộng hòa Hiến định trong thế kỷ XXI
Dẫn nhập.
Hai chữ “cộng hòa” quả là rất quen thuộc đối với chúng ta hôm nay. Đã từ rất lâu, chúng ta đã nghe nói đến, hoặc biết về từ ngữ “cộng hòa” này. Đã có vô số sách vở, công trình nghiên cứu, giáo khoa giảng dậy về chính trị, xã hội bàn về nền cộng hòa. Thật vậy, triết lý về cộng hòa đã có từ thời cổ đại. Và nhân loại cũng đã từng sống, áp dụng và cải đổi, thích nghi qua rất nhiều thời kỳ trong dòng lịch sử.
Và rồi, ta cũng không tránh khỏi thắc mắc khi đối diện với những thực tế của các thể chế ngày nay với những quan niệm và cách áp dụng đầy mâu thuẫn và nghịch lý.
Điển hình là nước Việt Nam, trước ngày 30 tháng 4, năm 1975. Chúng ta có hai quốc gia được thế giới công nhận với hai thể chế chính trị hoàn toàn đối nghịch: Miền Nam, dưới vĩ tuyến 17 là nước Việt Nam Cộng Hòa với một thể chế tương đối tự do, dân chủ và nhân bản; Miền Bắc là nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa với thể chế độc tài toàn trị cộng sản. Nhưng cả hai quốc hiệu đều có từ ngữ Cộng Hòa. Ngày nay, tên của nước Việt Nam là Cộng Hòa XHCN Việt Nam nhưng thể chế có thực sự là một thể chế cộng hòa đúng nghĩa? Ai đang lãnh đạo và làm chủ đất nước, dân hay đảng CS? Lãnh đạo đất nước này đặt trọng tâm là phục vụ người dân Việt hay ý thức hệ cộng sản và đảng của riêng họ?
Vậy Chủ nghĩa Cộng hòa là gì? Đấy có phải là mục đích tối hậu của một cuộc cách mạng? Một thể chế có tính chính danh, ổn định cần phải được xây dựng trên nền tảng nào?
Bài viết này mong muốn tìm hiểu sâu và phân tích về nội hàm của học thuyết chính trị của Chủ nghĩa Cộng hòa và xa hơn là đề xuất Chủ Nghĩa Cộng Hòa Hiến Định Lấy Con Người Làm Trung Tâm.
I. Luận đề chính. CON NGƯỜI: ĐIỂM KHỞI ĐẦU CỦA TRẬT TỰ CHÍNH TRỊ
Một trật tự chính trị chính đáng không tồn tại để tự bảo vệ quyền lực, nhà nước, chính phủ, đảng phái hay bất kỳ thiết chế (chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội) nào. Nó tồn tại là để bảo vệ và tạo ra những điều kiện trong đó con người có thể sống với phẩm giá, tự do, trách nhiệm, tư cách công dân và khả năng phát triển toàn diện.
Từ quan niệm nền tảng đó, điểm xuất phát lý thuyết và triết học chính trị chính là con người. Vì vậy, câu hỏi khởi đầu sẽ phải là “Quyền lực chính trị tồn tại để phục vụ ai, và làm thế nào để quyền lực không biến thành phương tiện để thống trị con người?”
Triết học chính trị thường bắt đầu bằng Nhà nước, chủ quyền, quyền lực hoặc thể chế.
Chủ Nghĩa Cộng Hòa Hiến Định Lấy Con Người Làm Trung Tâm (Human-Centered Constitutional Republicanism) đảo ngược điểm xuất phát ấy. Nghĩa là Con Người Là Cứu Cánh; Quyền Lực Chính Trị Là Phương Tiện. (The Human Person Is The End; Power Is The Means.)
Con người không phải là sản phẩm hay công cụ sản xuất của nhà nước hay xã hội. Nhà nước cũng không phải là nguồn tạo ra giá trị của con người. Con người tồn tại trước và độc lập về mặt luân lý đối với mọi thiết chế chính trị. Do đó, Nhà nước là một thiết chế phục vụ con người; con người không phải là nguyên liệu phục vụ Nhà nước.
Điều này không có nghĩa là Chủ nghĩa Cộng Hòa Hiến Định hoàn toàn quy chiếu về con người như một cá nhân đơn lẻ, biệt lập. Bởi lẽ con người là hữu thể có những mối tương quan mật thiết với gia đình, cộng đồng, xã hội dân sự, thị trường và cộng đồng chính trị. Vì thế, lý thuyết lấy con người làm trung tâm không phải là một lý thuyết tập trung về cá nhân vị kỷ, nhưng, trái lại, nhìn nhận con người một cách toàn diện với đầy đủ những phẩm tính và nhân vị. Những phẩm tính đó là tính độc lập; tính xã hội; tính tôn giáo; tính chính trị; tinh thần trách nhiệm đối với người khác; và khả năng tự cai trị của con người.
Đây chính là nền tảng để chuyển từ ý thức con người (person) sang ý thức công dân (citizen).
- PHẨM GIÁ CHÍNH LÀ GIỚI HẠN LUÂN LÝ CỦA QUYỀN LỰC
Nếu con người là điểm xuất phát, câu hỏi tiếp theo là: Tại sao quyền lực phải phục vụ con người? Câu trả lời nằm ở phẩm giá con người.
Thật vậy, Phẩm giá là quà tặng vô giá của Thượng Đế ban cho con người và bất khả xâm phạm, không phải là phần thưởng do nhà nước đặt để. Cho dù nhà nước có thể công nhận hoặc không, có thể bảo vệ hoặc xâm phạm phẩm giá, nhưng vẫn không thể tạo ra phẩm giá.
Từ quan niệm đó hình thành nguyên tắc nền tảng, đó là Phẩm Giá Của Con Người Là Giá Trị Tự Thân; Quyền Lực Chính Trị Không Tạo Ra Phẩm Giá Mà Bị Ràng Buộc Bởi Phẩm Giá.
Vì vậy, Phẩm giá tạo ra một giới hạn căn bản là không một con người nào bị biến thành công cụ thuần túy cho mục tiêu của nhà nước, của đa số, của thị trường, của đảng phái hay bất kỳ thiết chế nào.
- Chủ Nghĩa Cộng Hòa Hiến Định Lấy Con Người Làm Trung Tâm (Human-Centered Constitutional Republicanism)
Chủ Nghĩa Cộng Hòa Hiến Định có thể được hiểu theo hai nghĩa, và ta cần phân biệt rõ:
- Republicanism – Chủ nghĩa cộng hòa là một truyền thống tư tưởng chính trị, đối lập với chế độ quân chủ và nhấn mạnh công dân, pháp quyền, tự do chính trị và lợi ích công cộng.
- Modern Republicanism – Chủ nghĩa Cộng hòa hiện đại mà điển hình là chính trị Hoa Kỳ, đặc biệt là sự biến đổi của tư tưởng và chính sách của Đảng Cộng hòa (Republican Party) từ thế kỷ XX sang XXI.
Nó không bắt đầu bằng câu hỏi: “Nhà nước nên làm gì cho tôi?” mà bắt đầu bằng câu hỏi: “Ai có quyền cai trị tôi, bằng quyền lực nào, dưới những giới hạn ra sao, và làm thế nào để tôi không trở thành đối tượng của quyền lực tùy tiện?”
Từ đây chúng ta có thể thấy một cấu trúc được định hình gồm 5 tầng:
Con người → Công dân → Cộng đồng chính trị → Hiến pháp → Nhà nước Cộng hòa Hiến định
Trong đó nhà nước không phải cứu cánh mà là một công cụ của res publica — việc chung của cộng đồng công dân.
II. Nguồn gốc: res publica không đơn giản là “không có vua”
Đây là một điểm thường được hiểu hoặc diễn giải quá đơn giản.
Republic bắt nguồn từ tiếng Latin: res publica = public thing / public affair = việc chung, sự vụ chung. Do đó, cộng hòa ban đầu không đơn giản chỉ có nghĩa là “không có vua”. Ý nghĩa sâu hơn là Quyền lực chính trị không thuộc về cá nhân người cai trị; nó thuộc về cộng đồng chính trị.
Đây là sự chuyển đổi căn bản giữa Kingdom (vương quốc) mà nơi đó quyền lực gắn với Nhà vua, người cai trị, với Republic tức quyền lực gắn liền với public.
Do đó, một nền cộng hòa đích thực phải trả lời được câu hỏi Quyền lực chính trị thuộc về ai? (Public power belongs to whom?). Và câu trả lời cuối cùng phải là: thuộc về công dân (to the citizens)
III. Những nguyên lý nền tảng của Chủ nghĩa Cộng hòa Hiến định
Chủ nghĩa Cộng hòa hiện đại thường bao gồm một số nguyên lý:
- Res publica – chính trị là việc chung của cộng đồng, không phải tài sản riêng của người cai trị.
- Civic liberty – tự do của công dân không chỉ là “được để yên, không bị xâm phạm”, mà còn là không bị đặt dưới sự thống trị của quyền lực tùy tiện.
- Rule of law – cả chính phủ và người dân đều bị ràng buộc bởi pháp luật.
- Civic virtue – nền cộng hòa cần những công dân có trách nhiệm với cộng đồng.
- Popular sovereignty – quyền lực chính trị cuối cùng thuộc về nhân dân.
- Constitutional government – quyền lực của nhà nước, chính phủ phải được giới hạn bằng hiến pháp và các thiết chế.
- Common good – chính trị không chỉ nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân mà còn bảo vệ lợi ích chung.
IV. Ba khái niệm nền tảng: TỰ DO (LIBERTY) – ĐỨC HẠNH (VIRTUE) – PHÁP QUYỀN (LAW)
Chủ nghĩa Cộng hòa cổ điển và hiện đại được xây dựng quanh ba trụ cột.
1. LIBERTY – TỰ DO
Đây là khái niệm đầu tiên được chú ý nhiều nhất và quan trọng nhất. Từ phẩm giá phát sinh yêu cầu về tự do. Nói cách khác, vì có nhân phẩm, con người cần và đòi hỏi một không gian để có thể suy nghĩ độc lập, lựa chọn và hành động mà không bị can thiệp một cách tùy tiện.
Có hai cách hiểu tự do:
- Tự do tiêu cực: Freedom from interference. Tôi tự do khi người khác không can thiệp vào tôi.
Ví dụ: Tôi tự do vì nhà nước không cấm tôi nói; không tùy tiện bắt tôi; không can thiệp vô lý vào tài sản của tôi. Đây là truyền thống rất mạnh của liberalism.
Nhưng republicanism thêm một tầng nữa.
- Tự do trong nền cộng hòa: Freedom from domination
Tôi không tự do nếu cuộc đời tôi phụ thuộc vào ý chí tùy tiện của một người có quyền lực đối với tôi. Một người có thể không thường xuyên bị can thiệp mà vẫn sống dưới quyền lực của một chủ thể có khả năng tùy tiện áp đặt ý chí của họ lên mình.
Ví dụ kinh điển: Một ông chủ nhân từ có thể không can thiệp vào đời sống của người làm thuê. Nhưng người làm thuê vẫn có thể không tự do nếu ông chủ có khả năng tùy tiện trừng phạt hoặc sa thải anh ta bất cứ lúc nào.
Do đó, không can thiệp (absence of interference) khác với không thống trị, lấn át (absence of domination).
Đây là đóng góp lý luận rất quan trọng của republicanism hiện đại, đặc biệt trong dòng tư tưởng neo-republicanism của Philip Pettit.
Vì vậy, Tự do không phải là được cai trị bởi “người tốt”
Đây là một nguyên tắc vô cùng quan trọng. Giả sử có một nhà độc tài nói “Tôi rất nhân từ. Tôi không đàn áp dân chúng.” Nhưng Republicanism vẫn hỏi: Nếu ông ta muốn đàn áp thì ai có thể ngăn ông ta?
Nếu câu trả lời là “Không có ai.” thì vấn đề vẫn tồn tại, bởi vì người dân vẫn đang sống dưới một quyền lực tùy tiện (arbitrary power).
Do đó: Nhà lãnh đạo tốt (Good ruler) chưa hẳn sẽ tạo ra một xã hội tự do (free society).
Một xã hội tự do(free society) phải có: Thiết chế tốt (Good institutions) + Quyền lực bị giới hạn (limited power) + Trách nhiệm và giải trình (accountability) chứ không thể chỉ dựa vào nhà lãnh đạo tốt (Good ruler).
Đây chính là lý do khiến Chủ nghĩa Cộng hòa Hiến định lấy con người làm Trung tâm đặc biệt quan tâm đến:
- Phân lập quyền lực (separation of powers);
- Kiểm soát và cân bằng (checks and balances);
- Tư pháp độc lập (independent judiciary);
- Giới hạn hiến định (constitutional limits);
- Chính thể đại diện (representative government);
- Tuyển cử định kỳ (periodic elections);
- Tự do ngôn luận (freedom of speech);
- Tự do lập hội (freedom of association);
- Quy trình pháp lý công bằng (due process).
- CIVIC VIRTUE – ĐỨC HẠNH CÔNG DÂN
Đây là tầng thứ hai, một cột trụ vô cùng quan trọng không thể thiếu mà Chủ nghĩa Tự do (liberalism) hiện đại đôi khi xem nhẹ, ít chú ý.
Chủ nghĩa cộng hòa đặt ra một câu hỏi mà chủ nghĩa tự do thuần túy đôi khi khó giải quyết: Làm thế nào để một xã hội duy trì tự do nếu chính các công dân không còn quan tâm đến việc bảo vệ nền cộng hòa?
Nói cách khác, một nền cộng hòa không thể sống chỉ bằng luật pháp. Nó cần công dân. Công dân phải có khả năng đặt lợi ích, phúc lợi chung (common good) bên cạnh và quân bình với lợi ích cá nhân (private interest).
Điều này không có nghĩa cá nhân phải hy sinh bản thân cho nhà nước. Nhưng ngược lại. Ý tưởng là Nếu mọi người chỉ quan tâm đến lợi ích riêng, sẽ không ai bảo vệ được những thiết chế bảo đảm tự do cho tất cả.
Con Người Là Cứu Cánh; Quyền Lực Chính Trị Là Phương Tiện
Ví dụ: Một người có thể không quan tâm đến tự do báo chí vì hôm nay báo chí không đụng đến mình.
Nhưng nếu ngày mai chính quyền kiểm soát báo chí và không còn ai bảo vệ nguyên tắc tự do báo chí, quyền tự do của chính người đó cũng trở nên mong manh, bị đe dọa.
Thể chế không tự vận hành. Vì vậy, một nền cộng hòa cần công dân có khả năng:
- tự giới hạn;
- tôn trọng quyền của người khác;
- chấp nhận bất đồng;
- tuân thủ luật hợp hiến;
- phản đối lạm quyền;
- chấp nhận thất bại chính trị;
- bảo vệ thiết chế ngay cả khi thiết chế không phục vụ lợi ích phe mình.
Nói cách khác, nếu các thiết chế sẽ giới hạn quyền lực từ bên ngoài thì chính Đức hạnh công dân sẽ giúp giới hạn quyền lực từ bên trong (institutions limit power from the outside; civic virtue limits power from within.)
Do đó: Đức hạnh công dân (Civic virtue) là khả năng nhìn thấy lợi ích dài hạn của cộng đồng chính trị vượt lên trên lợi ích phe nhóm trước mắt.
Một điểm cũng cần nêu ra để tránh ngộ nhận là Đức hạnh Công dân không có nghĩa là mọi người phải đồng nhất về tư tưởng. Nó không đòi hỏi mọi người phải có cùng tôn giáo, đạo đức hoặc lối sống. Nó chỉ đòi hỏi những phẩm chất cần thiết của công dân để tự do không biến thành thống trị hoặc hỗn loạn.
- MADISON: GIẢI PHÁP CỦA CỘNG HÒA HIẾN ĐỊNH
Trong phần này, tư tưởng của các Quốc Phụ Hoa Kỳ trở nên đặc biệt quan trọng.
James Madison và các Federalists hiểu một vấn đề rất thực tế, đó là không thể xây dựng một nền cộng hòa dựa trên giả định rằng con người luôn có đức hạnh, và thiện ý.
Madison không nói: “Hãy tìm và bầu những người lãnh đạo tốt”
Ông tìm cách xây dựng một hệ thống trong đó quyền lực kiểm soát quyền lực.
Đây là logic của Kiểm soát và quân bình (Checks and balances). Không phải là việc tin tưởng ở người lãnh đạo (trust the rulers) mà là không tin tưởng vào tập quyền (distrust concentrated power).
Điều này dẫn đến cấu trúc Tam Quyền Phân Lập: Lập Pháp (Legislature) <-> Hành pháp Executive <-> Tư pháp (Judiciary)
và bên ngoài chính quyền: Công dân (Citizens)
→ Truyền thông (press)
→ Xã hội dân sự (civil society)
→ Bầu cử (elections)
→ Chủ thuyết Liên bang (federalism)
→ Luật hiến pháp (constitutional law)
Đây là một trong những thành tựu lớn nhất của Chủ nghĩa Cộng hòa Hiến Định (republican constitutionalism).
Ngoài ra,Alexis de Tocqueville còn bổ sung một tầng rất sâu. Một nền dân chủ có thể có: hiến pháp tốt; bầu cử; nghị viện; tòa án; nhưng vẫn có thể suy thoái nếu văn hóa công dân suy yếu. Tocqueville đặc biệt chú ý đến: các hội đoàn tự nguyện (associations).
Tại sao? Bởi vì hội đoàn dạy người dân biết hợp tác; thương lượng; tự tổ chức, vận hành; chịu trách nhiệm; giải quyết xung đột; phối hợp hoạt động vì một mục tiêu chung.
Nói cách khác: Xã hội dân sự (Civil society) là trường học của republican citizenship.
Điều này trở thành một thành tố rất quan trọng đối với xã hội của thế kỷ XXI. Nếu xã hội chỉ còn: Individual → State thì nhà nước trở nên quá mạnh. Nhưng nếu tồn tại: Individual → Family → Church → Association → Community → State thì quyền lực được phân tán trong xã hội.
V. Quyền: Thể Chế Hóa Tự Do
Tự do chỉ có ý nghĩa chính trị lâu dài khi được chuyển thành quyền (rights).
Quyền là những yêu sách chính đáng mà cá nhân có thể đặt ra đối với người khác và đặc biệt đối với quyền lực công.
Từ đây xuất hiện một nghịch lý: Nhà nước cần quyền lực để bảo vệ quyền, nhưng chính quyền lực Nhà nước cũng có thể xâm phạm quyền.
Giải pháp không phải là xóa bỏ Nhà nước mà là hiến định hóa quyền lực.
VI. Cộng Đồng Và Thiện Ích Chung
Như đã trình bày ở phần trên, con người là hữu thể có những mối tương quan mật thiết với gia đình, cộng đồng, xã hội dân sự, thị trường và cộng đồng chính trị. Vì vậy, con người không sống một mình, và tự do cá nhân không thể được hiểu như sự tách khỏi cộng đồng. Từ đó dẫn lý thuyết đến quan niệm Thiện Ích Chung (Common good).
Thiện ích chung không phải là lợi ích của Nhà nước hay của đảng; cũng không phải lợi ích của đa số hay của một giai cấp; cũng chẳng phải lợi ích của thị trường; hay tổng số lợi ích riêng biệt.
Có thể định nghĩa:
Thiện ích chung là tổng thể những điều kiện pháp lý, chính trị, xã hội, kinh tế, văn hóa và thể chế cho phép những con người tự do và bình đẳng cùng sống, cùng thực hiện quyền và trách nhiệm, cùng tham gia vào đời sống chung và phát triển phù hợp với phẩm giá của mình.
VII. Republicanism khác liberalism (Chủ nghĩa tự do) ra sao?
Đây là một trong những vấn đề quan trọng nhất về mặt lý luận và thường dễ gây lầm lẫn.
Người theo chủ nghĩa tự do (Liberalism) sẽ hỏi: “Tôi có những quyền gì?” Nói cách khác, Liberalism chú trọng và bảo vệ quyền của con người (rights).
Còn người theo chủ nghĩa cộng hòa (Republicanism) sẽ còn hỏi thêm: “Ai có quyền lực đối với tôi?” Như vậy, Republicanism đặc biệt quan tâm và bảo vệ công dân khỏi mọi sự thống trị chuyên quyền (power).
Liberalism: “Nhà nước không được xâm phạm quyền của tôi.”
Republicanism: “Không một quyền lực nào được áp đặt lên tôi sự tùy tiện của nó.”
Hai truyền thống này đã không những không loại trừ nhau, nhưng lại bổ túc cho nhau và kết hợp rất sâu trong nền dân chủ tự do hiện đại.
Có thể diễn tả như sau:
Liberalism → bảo vệ cá nhân (protects the individual)
Republicanism → bảo vệ công dân khỏi áp bức, thống trị (protects the citizen from domination)
Constitutionalism → Giới hạn quyền lực chính trị (constrains political power)
Democracy → Cho công dân năng lực hành động chính trị (gives citizens political agency)
Khi bốn yếu tố này kết hợp: Liberal Constitutional Republicanism mới xuất hiện đầy đủ.
Ta có thể tóm tắt qua bảng đối chiếu dưới đây:
| Chủ nghĩa tự do (Liberalism) | Chủ nghĩa cộng hòa (Republicanism) |
| Tập trung vào quyền và tự do cá nhân | Tập trung vào công dân và cộng đồng chính trị |
| Tự do thường được hiểu là không bị can thiệp | Tự do còn là không bị thống trị tùy tiện |
| Nhà nước cần được giới hạn | Nhà nước cần được giới hạn nhưng cũng phải phục vụ common good |
| Nhấn mạnh individual rights (quyền cá nhân) | Nhấn mạnh civic rights (quyền công dân) + civic duties |
| Cá nhân là trung tâm | Công dân trong một cộng đồng chính trị là trung tâm |
VIII. Republicanism và Conservatism (Chủ nghĩa bảo thủ)
Hai khái niệm cũng không đồng nhất.
Conservatism thường quan tâm đến truyền thống; trật tự; gia đình; tôn giáo; cộng đồng; sự liên tục lịch sử.
Republicanism quan tâm trước hết đến công dân (citizenship); tự do (liberty); lợi ích chung (common good); nhà nước hiến định (constitutional government); không áp chế (non-domination); và trách nhiệm, giải trình (accountability).
Một người có thể: conservative nhưng không republican, hoặc republican nhưng không conservative.
Ví dụ, một người có thể muốn bảo tồn truyền thống nhưng lại ủng hộ tập trung quyền lực vào một nhà lãnh đạo. Về mặt republicanism, đó là một vấn đề bởi lẽ truyền thống không thể tự nó biện minh cho quyền lực tùy tiện.
IX. Luật đa số (Majority rule) không đủ để tạo thành Republic
Đây là một điểm vô cùng quan trọng.
Một nền dân chủ đơn thuần có thể được mô tả: 50% + 1 → quyết định.
Nhưng Chủ nghĩa Cộng hòa Hiến định (constitutional republicanism) quan niệm rằng Ngay cả đa số (majority) cũng phải có giới hạn.
Tại sao? Vì nếu 51% có thể bỏ phiếu để tước toàn bộ quyền của 49% thì Luật đa số (majority rule) sẽ trở thành Chuyên chế, độc tài đa số (tyranny of majority).
Vậy, Dân chủ (democracy) không đơn giản chỉ là luật đa số (majority rule).
Do đó một nền cộng hòa hiến định còn cần phải bảo vệ Luật đa số (Majority rule); quyền thiểu số (minority rights); Giới hạn hiến định (constitutional limits); pháp quyền (rule of law); định chế độc lập (independent institutions).
Một nền cộng hòa hiến định là một hình thức constitutional democracy.
X. Republicanism và vấn đề “nhà nước”: Nghịch lý lớn nhất
Một nghịch lý xuất hiện:
Một nền cộng hòa cần quyền lực nhà nước đủ mạnh để bảo vệ pháp luật. Nhưng đồng thời: quyền lực ấy phải đủ yếu để không thể trở thành chủ nhân của xã hội, mối đe dọa của tự do.
Có thể gọi đây là The Republican Paradox: Strong Enough To Govern, Yet Limited Enough To Not Dominate.
Đây chính là bài toán khó, tế nhị khi đi tìm một giới hạn cho quyền lực nhà nước của mọi nền cộng hòa hiện đại.
Một nhà nước yếu không nhất thiết tạo ra tự do, mà có thể gây rối loạn. Hơn nữa, nếu nhà nước quá yếu không bảo vệ được xã hội và pháp luật, các quyền lực tư nhân có thể “lên ngôi” để thay thế và thống trị. Các quyền lực tư nhân đó có thể là các nhà tài phiệt đầu sỏ (oligarchs); các đại tập đoàn (corporations); các tổ chức tội phạm (criminal organizations); nhóm lợi ích giàu có (wealthy interests); lãnh chúa vùng (local strongmen).
Vì vậy: Too little state → disorder, private domination. Too much state → political domination.
Republicanism tìm kiếm: Một nhà nước, chính phủ đầy đủ năng lực, khả năng nhưng giới hạn (limited but capable government). Không phải: Một chính phủ yếu kém (weak government). Do đó republicanism phải chống cả public domination lẫn private domination.
Đây là một phương pháp đi tìm sự quân bình chính trị và quyền lực vô cùng tế nhị, mong manh đòi hỏi những thương thảo, bàn luận sâu dựa trên những nguyên lý căn bản sau:
REPUBLICAN FREEDOM:
- Freedom: Non-domination → Tự do và không ai có quyền lực tùy tiện trên tôi.
- Rule of Law → Mọi quyền lực đều phải chịu kiểm soát bởi pháp luật.
- Constitutional Limits → Những giới hạn hiến định, ngay cả luật đa số cũng cần giới hạn.
- Civic Agency → Công dân không chỉ là đối tượng được cai trị; công dân phải tham dự với đầy đủ năng lực chính trị.
- Institutional Accountability → Người cầm quyền phải chịu trách nhiệm và giải trình, trả lời trước công dân.
- Common Good → Nền cộng hòa phải duy trì những lợi ích chung, điều kiện để cộng đồng tự do tồn tại.
XI. Một vấn đề mới của thế kỷ XXI: Corporate Power, Big Tech và AI
Đây là lãnh vực rất mới khiến chủ nghĩa Cộng hòa (republicanism) trở nên đặc biệt quan trọng với những nan đề mới phát sinh khi sự phát triển của công nghệ tin học và trí tuệ nhân tạo (AI) đang gia tốc đến chóng mặt.
Vấn đề là Nếu một công ty tư nhân có khả năng kiểm soát thông tin mà hàng trăm triệu công dân tiếp nhận thì công dân có hoàn toàn tự do không?
Hoặc câu hỏi: Nếu thuật toán quyết định nội dung mà người dân nhìn thấy, liệu đó có tạo ra một dạng domination không?
Đây không nhất thiết có nghĩa nhà nước phải kiểm soát Internet. Nhưng republicanism buộc chúng ta đặt vấn đề: Ai là người kiểm soát các điều kiện mà trong đó công dân thực hiện quyền phán đoán chính trị? (Who controls the conditions under which citizens exercise political judgment?)
AI (trí tuệ nhân tạo) làm vấn đề này trở nên nghiêm trọng hơn. Giả sử: AI → data → prediction → behavioral manipulation → political influence
thì câu hỏi không còn đơn giản là “AI có thông minh không?” mà là Ai kiểm soát AI? và AI phục vụ công dân hay công dân trở thành đối tượng bị AI quản trị?
Vấn đề quay trở lại một vấn đề hoàn toàn nền tảng của republicanism. Đó là nguyên tắc Quyền lực phải thuộc về Con người (Human sovereignty). Nói theo ngôn ngữ republican: Không một hệ thống công nghệ nào được trở thành quyền lực tùy tiện đứng trên công dân.
Từ đây xuất hiện một dạng digital republicanism: công dân phải có khả năng duy trì quyền tự chủ chính trị và độc lập trong suy tư trong một xã hội mà quyền lực thông tin ngày càng tập trung.
XII. Cộng Hòa (Republic) và Nhân Phẩm (Human Dignity)
Đây là điểm hội tụ rất sâu của tư tưởng republicanism với tư tưởng nhân bản Kitô giáo.
- Republicanism nói công dân không phải thần dân của một nước có vua.
- Tư tưởng nhân bản Kitô giáo: Nhân phẩm (Human dignity) là giá trị tự thân. Con người có phẩm giá và không phải là công cụ.
Nếu kết hợp Nhân Phẩm (Human dignity) + Tự Do Hiến định (constitutional liberty) + Tham gia của công dân (civic participation) + Pháp quyền (rule of law) ta có thể hình thành một quan niệm: Nhà nước tồn tại để phục vụ con người tự do và cộng đồng chính trị, chứ con người không tồn tại để phục vụ nhà nước.
Đây là một nền tảng rất vững chắc để phân biệt giữa cộng hòa hiến định (constitutional republic) với cộng hòa độc tài (authoritarian republic).
XIII. Tên “Cộng hòa” không tự động có nghĩa là tự do
Đây là một điểm mà ta cần phải đặc biệt cảnh giác.
Một quốc gia có thể mang tên Republic, điển hình như Việt Nam, nhưng vẫn độc tài; độc đảng; không có cạnh tranh chính trị thực chất; không có tư pháp độc lập; không có tự do báo chí; không có bầu cử tự do; không có chuyển giao quyền lực thực sự. Vậy Việt Nam hiện nay có thực sự là một nước theo chủ nghĩa Cộng hòa?
Vì vậy ta cần phân biệt: Nominal Republic, chỉ mang tên cộng hòa với Constitutional Republic, thực sự tổ chức quyền lực theo nguyên tắc cộng hòa hiến định.
Tiêu chuẩn không nằm ở cái tên. Tiêu chuẩn nằm ở:
- Quyền lực đến từ đâu? (Where does power come from?)
- Ai có thể hành xử quyền lực? (Who can exercise it?)
- Giới hạn ở đâu? (What limits it?)
- Ai có thể thách thức quyền lực? (Who can challenge it?)
- Nhà cầm quyền có thể được loại bỏ một cách hòa bình? (Can rulers be removed peacefully?)
- Công dân có thể lập hội độc lập? (Can citizens organize independently?)
- Luật pháp có ràng buộc nhà nước? (Does law bind the government?)
- Nhà nước có trách nhiệm và giải trình?
XIV. Một định nghĩa rất thích hợp cho thế kỷ XXI
Sau toàn bộ các phân tích trên, ta có thể kết luận:
Con người chỉ thực sự tự do khi không bị đặt dưới quyền lực tùy tiện của bất kỳ cá nhân, phe nhóm hay chính phủ nào; vì thế, tự do phải được bảo vệ bằng pháp quyền, hiến pháp, công dân tích cực và các thiết chế kiểm soát quyền lực.
Đây là điểm làm cho republicanism hiện đại trở thành một truyền thống rất đặc biệt.
Và có thể định nghĩa:
CHỦ NGHĨA CỘNG HÒA HIẾN ĐỊNH LẤY CON NGƯỜI LÀM TRUNG TÂM là truyền thống chính trị đặt công dân tự do và phẩm giá con người vào trung tâm của cộng đồng chính trị, coi quyền lực chính trị là quyền lực công cộng chứ không phải tài sản của người cai trị, và vì vậy đòi hỏi quyền lực phải được giới hạn bởi hiến pháp, pháp quyền, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của công dân nhằm ngăn ngừa mọi hình thức thống trị tùy tiện.
XV. Kết Luận
Phần trình bày trên là tổng hợp những quan niệm nền tảng tổng quát nhằm định hướng các bước phát triển nội dung cho một số đề tài sâu, cụ thể hơn như:
- Phẩm giá con người có tính bất khả xâm phạm. Nền tảng triết học và những tương đồng giữa các học thuyết Kitô giáo, Kant, truyền thống quyền tự nhiên, tư tưởng cộng hòa hiến định.
- Bảo vệ nguyên tắc nhân phẩm trong một xã hội đa nguyên.
- Chuyển nền tảng đạo đức thành nguyên tắc hiến pháp.
- Mối quan hệ giữa hiến pháp thành văn và quyền lực chính trị trên thực tế: nguyên tắc chính trị và cơ chế vận hành thực tế.
- Hình thành mô hình thể chế. Thiết chế hiến định, cơ chế thực hiện và giám sát.
- Giải quyết những ‘xung đột’ giữa những nguyên tắc cao đẹp. Ví dụ: Quyền riêng tư và nhu cầu bảo vệ an ninh công cộng, quyền đa số và quyền của thiểu số, thiện ích chung và quyền tự chủ của lợi ích cá nhân, quyền tự do kinh tế và ngăn chặn quyền lực độc quyền ..v..v..
- Xây dựng đầy đủ lý thuyết kinh tế chính trị.
- Xây dựng từng bước thực hiện Chủ Nghĩa Cộng Hòa Hiến Định Lấy Con Người Làm Trung Tâm cho Việt Nam.
VàChủ nghĩa Cộng hòa hiện đại và cuộc khủng hoảng dân chủ thế kỷ XXI với 6 vấn đề:
- Republic vs Democracy – tại sao dân chủ không đủ?
- Republic vs Liberalism – tự do khỏi can thiệp và tự do khỏi thống trị.
- Republic vs Populism – “nhân dân” và nguy cơ nhân cách hóa chủ quyền.
- Republic vs Authoritarianism – từ công dân trở thành thần dân.
- Republic vs Nationalism – quốc gia, dân tộc và common good.
- Republic in the Digital Age – Big Tech, AI, surveillance và algorithmic domination.
Trọng Việt
California, November, 2026
______________________________
Tham khảo:
- James Madison, Alexander Hamilton và John Jay — The Federalist Papers. Nền tảng về phân quyền, đối trọng và vấn đề kiểm soát quyền lực trong thiết kế hiến pháp.
- Philip Pettit — Republicanism: A Theory of Freedom and Government (1997). Cơ sở lý luận về tự do như không bị thống trị và những cơ chế kiểm soát quyền lực tùy tiện.
- Montesquieu — The Spirit of the Laws (1748). Tư tưởng về phân chia quyền lực và các điều kiện thể chế bảo vệ tự do chính trị.
- Alexis de Tocqueville — Democracy in America (1835–1840). Vai trò của các hiệp hội, đời sống công dân và xã hội trong việc hạn chế sự tập trung quyền lực.
