Mấy tháng qua thương chiến giữa hai nền kinh tế lớn nhất nhì thế giới: Mỹ – Trung nhấp nhô như những làn sóng đổ, thuế suất đổi thay theo hàn thử biểu của các cuộc đàm phán. Hai bên tiếp tục “thi triển võ công” ngay trước những tuần hai lãnh tụ quyền uy nhất nhì hoàn vũ dự tính gặp nhau nhân hội nghị APEC 2025 cuối tháng 10, tại Hàn Quốc.

Trung cộng đang trong bối cảnh công bố kế hoạch 5 năm sắp tới với nhiều tham vọng dẫn đầu thế giới về công nghệ – nhất là trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, công nghiệp bán dẫn cho giai đoạn 2026 – 2030. Tuy nhiên, căn cứ vào dữ liện và phân tích của IMF, World Bank và các định chế Tài Chánh quốc tế, Bắc Kinh biết rõ không dễ gì để duy trì tốc độ tăng trưởng GDP từ 4% đến 5% trong những năm tới, nhưng Trung Nam Hải buộc phải “gồng mình” bằng mọi giá tìm cho ra tính chính danh để tồn tại.

Thời kỳ Trung cộng tăng trưởng thần tốc – từng bước thu hẹp khoảng cách với Mỹ đang đi vào dĩ vãng. Bức tranh màu hồng đã chuyển sang màu xám xịt: từ giảm phát, khủng hoảng bất động sản, hiệu quả đầu tư thấp, đổi mới công nghệ hạn chế và già hóa dân số sẽ quyết định liệu Trung cộng có thể duy trì đà tiến và tiệm cận với phương Tây, hay bị chựng lại trong nhiều thập niên trước mặt.

Cuộc đối đầu thương mại với Mỹ đã phơi bày những điểm yếu về cấu trúc của nền kinh tế chỉ huy, đồng thời cũng là phép thử khắc nghiệt với mô hình phát triển của quốc gia cộng sản lớn nhất hoàn cầu. Trong khi thời gian hưu chiến Tariff với Mỹ đang thu hẹp – ngày 10 tháng 11 đang tiến đến rất gần.

Sau khi Bắc Kinh đồng ý bán TikTok hoạt động tại Mỹ cho một công ty tư nhân do người Mỹ làm chủ, tình thế những tưởng sẽ sáng hơn. Nhưng giữa tháng 10, hai nước vẫn còn gia tăng theo đuổi chiến thuật “ăn miếng trả miếng”.( https://vanhoimoi.org/?p=26509)

Đối với nước Mỹ, Trump’s Tariff đã thu hút nhiều quốc gia và tập đoàn công nghệ cam kết đầu tư vào Mỹ trong những năm tới trên 6000 tỷ Mỹ kim. Kinh tế Mỹ đang phục hồi mạnh mẽ và có khả năng tiếp tục tăng trưởng trong thời gian tới. Dữ liệu mới nhất từ Cục Phân tích Kinh tế Mỹ Bureau of Economic Analysis (BEA), tăng trưởng GDP quý III năm 2025 của Mỹ đạt 3,8%, bằng quý II, vượt qua mức dự báo ban đầu là 3,3%. Đây là tín hiệu tích cực cho nền kinh tế Mỹ đang ổn định.

Ngân khố Mỹ thu về qua thuế quan, tính theo năm tài chánh, đến tháng 9 khoảng 202 tỷ Mỹ kim, mức kỷ lục tăng 142% so với năm ngoái. Ước tính đến cuối năm nay, mức thu có thể từ 350 đến 500 tỷ Mỹ kim. Ủy Ban Trách Nhiệm Ngân Sách Liên Bang (Committee for a Responsible Federal Budget (CRFB) dự đoán sẽ có 1,3 nghìn tỷ Mỹ kim thu từ thuế quan mới vào cuối nhiệm kỳ của TT Trump.

Nhưng Nội Các Donald Trump chưa được yên ổn: Trump’s tariff đang chờ tranh tụng tại Tối Cao Pháp Viện về căn bản pháp lý. Chính Phủ Mỹ bị đóng cửa ngày từ mùng 1 tháng 10, khiến cho hàng trăm ngàn công chức Liên Bang phải tạm nghỉ việc, nhiều dịch vụ công bị gián đoạn. Tình trạng đóng cửa chính phủ Liên Bang kéo dài thêm có thể anh hưởng xấu trên nền kinh tế đang phát triển.

Bắc Kinh lợi dụng tình thế nước Mỹ có tranh chấp để đẩy thương chiến tới những giai đoạn nhì nhằng “gay go”. Vào tuần lễ đầu tháng 10, Mỹ-Trung vẫn còn đưa ra những phát ngôn “không thích hợp” được giới quan sát mô tả là lý do dẫn đến việc TT Trump, hôm 10 tháng 10 đã đe dọa sẽ áp đặt mức thuế bổ sung 100% đối với hàng hóa Trung cộng vào đầu tháng 11, do Bắc Kinh có kế hoạch áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất cảng mới đối với khoáng sản đất hiếm. Ngay sau đó phía Bắc kinh giải thích là chỉ “kiểm soát” xuất cảng chứ không “siết chặt”.

Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Đài Loan, Taiwan Semiconductor Industry Association (TSIA) và Công ty Sản xuất Chất bán dẫn Đài Loan, Taiwan Semiconductor Manufacturing Company Limited (TSMC) cam kết rằng, “không lo ngại tác động kiểm soát xuất cảng đất hiếm từ Bắc Kinh, do họ có đủ nguồn cung từ các nguồn của mình”. Tuy nhiên, vấn đề chính nằm ở việc chuyển đổi sang các nhà cung cấp từ Úc và các khu vực khác, nếu Trung cộng ngừng hoàn toàn xuất khẩu đất hiếm, thì phía Tây phương sẽ cần thêm thời gian.

Hoa Thịnh Đốn (ở kinh độ 77° Tây), còn Bắc Kinh (ở kinh độ 116° Đông), hai khung trời cách biệt khoảng 11.147 cây số đường chim bay; cùng ngày, tháng, hai bên đều đưa ra những “chuyển dịch” liên quan đến “Tariff” khiến cả thế giới theo dõi:

  • 20 tháng 10: Nhằm mở rộng khai thác, chế biến và xây dựng chuỗi cung ứng thay thế và chống lại sự thống trị của Bắc Kinh trên thị trường đất hiếm toàn cầu, Tổng Thống Mỹ Donald Trump và Thủ Tướng Úc Anthony Albanese đã ký kết tại Bạch Ốc, một thỏa thuận khai thác đất hiếm trị giá 8,5 tỷ Mỹ kim. Ngoài ra, hai bên dự kiến rót thêm 1 tỷ Mỹ kim vào các dự án tại Mỹ và Úc trong vòng 6 tháng tới. [1]

Thỏa Thuận chẳng những củng cố vững vàng quan hệ Mỹ – Úc mà còn có khuynh hướng mở rộng sang các đối tác khác đang có đất hiếm  như Ấn Độ, Canada hay Việt Nam. .  . Có thể nói, thỏa thuận Mỹ – Úc không thuần túy là hợp đồng ngoại thương, mà là một bước đi chiến lược để tái cấu trúc bản đồ năng lượng và công nghệ toàn cầu. Đồng thời phản ánh sự dịch chuyển từ “toàn cầu hóa phụ thuộc” sang “chuỗi cung ứng an ninh” – Thế giới công nghệ tương lai sẽ không phải lệ thuộc vào đất hiếm từ Bắc Kinh – nơi có nhà cầm quyền “không đáng tin cậy” chuyên dựa vào tài nguyên để lọc lừa và “bắt bí” các nước khác.

  • 20 tháng 10: Phản ứng trước những đe dọa và động thái của Hoa Kỳ, Trung cộng đưa ra lời cảnh báo rằng, áp thuế “không phải là cách đúng đắn để đối thoại”. Đồng thời, Bắc Kinh loan báo thay thế trưởng đoàn đàm phán thương mại – ông Lý Thành Cương – bằng phó đại diện thương mại Lý Dũng Khiết, quyết định được xem là tín hiệu điều chỉnh chiến lược trước các cuộc đàm phán sắp tới.

Khi giới thiệu người đại diện thương mại mới vào thời điểm cách nay 6 tháng, ngày 16 tháng 4, ông Lý thành Cương, nhân vật được Bắc Kinh mô tà là “nhũn nhặn” và có học vị hàn lâm; được mong đợi sẽ phá vỡ thế bế tắc để đàm phán thuế quan với Hoa Kỷ (https://vanhoimoi.org/?p=24929).

Giới theo dõi thời sự kinh tế mô tả ông Lý thành Cương là vị đại diện thương mại mang phong cách đàm phán chuyên nghiệp, thiên về kỹ thuật, nhưng không hoàn toàn “trung thành” với mục tiêu “ngoại giao chiến lang” của Bắc Kinh. Việc ông bị thay thế trong thời điểm nhạy cảm có thể phản ánh mong muốn của Bắc Kinh duy trì lập trường cứng rắn trong các cuộc đàm phán thương mại, đặc biệt khi Mỹ đang siết chặt các biện pháp hạn chế công nghệ và đầu tư.

Trước những ngày cuối cùng của tháng 10, qua dẫn thuật của Rueters, Mỹ – Trung đã soạn thảo một thỏa thuận, theo Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết các cuộc đàm phán bên lề Hội nghị thượng đỉnh ASEAN ở Kuala Lumpur đã loại bỏ mối đe dọa thuế 100% của TT Trump đối với hàng nhập cảng của Trung cộng bắt đầu từ ngày 1 tháng 11. Ông Bessent hy vọng Trung cộng sẽ trì hoãn việc thực hiện chế độ cấp phép khoáng sản và nam châm đất hiếm của mình thêm một năm trong khi chính sách được xem xét lại. Đồng thời cam kết khôi phục nhập cảng nông sản của Mỹ.

TT Trump và Chủ Tịch Tập sẽ găp nhau vào ngày 30 tháng 10, nhân dịp dự hội nghị APEC 2025 tại Hàn quốc. Phía Mỹ mong muốn đạt được thỏa thuận thuế quan với Trung cộng nhằm tránh hậu quả tàn khốc – cho cả Mỹ lẫn Tầu và phần còn lại của thế giới.

Về phần Chủ Tịch Tập phải tìm cách cân bằng giữa thương chiến Mỹ – Trung nhằm làm nhẹ những áp lực do kinh tế trong nước đang suy giảm, và những gay go về sắp xếp nhân sự cấp cao của cộng đảng Tầu nhiệm kỳ cầm quyền 5 năm sắp tới! [2]

Chỉ con ít ngày nữa, thế giới hy vọng thương chiến gay go giữa hai nến kinh tế lớn nhất nhì thế giới sẽ từ từ hạ nhiệt.

Trần nguyên Thao

[1] Al Jazeera – US, Australia sign rare earth agreement

[2] https://www.reuters.com/world/china/ustr-greer-says-trade-talks-with-china-moving-toward-agreement-leaders-review-2025-10-26/