Nhu cầu phát sinh sáng kiến cùng với hoàn cảnh đẩy đưa, Hoa Kỳ và đồng minh trong Liên Minh Khoáng Sản Toàn Cầu đang nỗ lực tiến đến tự cung ứng các nguyên tố đất hiếm phục vụ cho tương lai công nghệ tân tiến. Những bước tiến nhằm chạy đua với thời gian đang dần làm lu mờ “ý nghĩa” của lời hăm dọa chỉ “hưu chiến 1 năm” của nhà cầm quyền phương Bắc.
Nhiều lần điều qua tiếng lại trong các tháng đầu năm 2025, leo thang tăng thuế, đến tạm thời “đình chiến” để bước vào các cuộc thương thảo nhì nhằng, trong lúc cả hai Chính Phủ Mỹ – Trung cùng có những vấn nạn cần rảnh tay để giải quyết: phía Trung cộng thì gặp kinh tế suy giảm, thất nghiệp cao, sản xuất đình đốn, đầu tư tài sản cố định giảm 2,6%, đầu tư bất động sản giảm 15,9% . . . Phía Mỹ thì hai đảng tranh cãi đến bế tắc, không thể thống nhất để thông qua dự luật ngân sách cung cấp kinh phí cho các dịch vụ, buộc phải đóng cửa Chính Phủ từ mùng 01 tháng 10 đến 12 tháng 11 năm 2025. Đây là lúc phía Bắc kinh lợi dụng “đất hiếm” như võ khí nhằm chiếm ưu thế.
Rốt cuộc Mỹ – Trung phải tìm cách “đấu dịu” để rảnh tay thu xếp nội chính. Bắc Kinh cảm nhận tình thế không thích hợp cho việc tiếp tục bắt bí thế giới bằng việc kiểm soát xuất cảng đất hiếm trước đó, nên phải đưa ra tuyên bố: tạm hoãn các biện pháp kiểm soát xuất cảng nghiêm ngặt đối với các nguyên tố đất hiếm từ cuối tháng 10.
Việc Bắc Kinh tự ý rút lại lời hăm dọa được mô tả như quyết định đơn phương “hưu chiến” của phương Bắc có hiệu lực 1 năm, đến cuối tháng 11 năm 2026. Nhưng vẫn duy trì kiểm soát 7 loại nguyên tố đất hiếm dùng trong mục đích quân sự của phương Tây. Thì ra Bắc Kinh đang toan tinh “nước cớ” mới hơn!
Cuộc đối đầu ngoại thương, mà đất hiếm là yếu tố quan trọng chỉ tạm thời dừng lại cho đến thời điểm có cuộc gặp giữa Tổng Thống Donald Trump và Chủ Tịch Tập cận Bình cuối tháng 10 năm 2025, nhân dịp hội nghị APEC tại Hàn quốc.
Dịch chuyển mới của thế giới dồn dập diễn ra từ trước đó, đã mang lại cho Nội Các Donald Trump cơ hội, thay vì phải một mình đối phó với Bắc Kinh, thì từ nay khởi động được liên minh quốc tế, nhằm đối đầu với nhà cầm quyền đóng đô ở kinh độ 116° Đông bán cầu, bị dán nhãn “lợi dụng tài nguyên thiên nhiên” bắt bí các nước.
Ngay trong hai tuần lễ cuối tháng 10, Mỹ đã ký với Úc một thỏa thuận trị giá 9,5 tỷ Mỹ kim, trong đó có 1 tỷ đầu tư tại Mỹ để khai thác và chế biến đất hiếm. Đồng thời đi đến hình thành Liên Minh Khoáng Sản Đất Hiếm với EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Phi, Mỹ Latinh, và Đông Nam Á để nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm, từ khai thác đến tinh chế nhằm đối đầu với Bắc Kinh. Hai thỏa thuận khác với Canada và Ấn Độ đang trong vòng thương thảo. (https://vanhoimoi.org/?p=26953)
Mặt khác, hưởng ứng sáng kiến hợp tác quốc tế của Hoa Kỳ, hội nghị Pax Silica đã diễn ra hai ngày 11 và 12 tháng 12 tại Hoa Thịnh Đốn quy tụ các quốc gia tại Châu Á – Thái Bình Dương có Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Úc; Trung Đông có Israel, UAE và Châu Âu có Anh, Hà Lan. Mục tiêu là hình thành chiến lược hợp tác quốc tế để bảo đảm nguồn cung silicon, khoáng sản quan trọng, sản xuất bán dẫn, hạ tầng AI và logistics. Pax Silica sẽ tạo ra một mạng lưới sản xuất và nghiên cứu bán dẫn đa trung tâm, giảm rủi ro gián đoạn nguồn cung. [1]
Trên đây là những bước hình thành chiến lược tái cấu trúc bản đồ năng lượng và công nghệ toàn cầu. Đồng thời phản ánh sự dịch chuyển từ “toàn cầu hóa phụ thuộc” sang “chuỗi cung ứng an ninh” – Thế giới cần đất hiếm cho công nghệ tương lai sẽ không còn phải lệ thuộc phần lớn vào phương Bắc.
Ngay trước đai lễ Giang Sinh 2025, Mỹ đã công bố phát hiện mỏ đất hiếm và kim loại khổng lồ tại tiểu bang Utah. Trước đó, mỏ Sheep Creek tại Montana và Idaho cũng được xác định chứa trữ lượng lớn đất hiếm nặng thiết yếu cho quốc phòng. [2]
Chính phủ Mỹ đã đầu tư hơn 1,4 tỷ Mỹ kim vào các startup đất hiếm và thực hiện các thỏa thuận mua cổ phần chiến lược tại các công ty then chốt như MP Materials (15% cổ phần) để đảm bảo an ninh nguồn cung.
Với bước tiến đốt phá công nghệ, tháng 8 năm 2025, công ty Energy Fuels đã thành công trong việc sản xuất thương mại oxit dysprosium (đất hiếm nặng) đầu tiên tại cơ sở ở Mỹ. Chưa hết, công ty ReElement Technologies đang trở thành nhà sản xuất oxit đất hiếm lớn nhất Mỹ vào cuối năm 2026 nhờ công nghệ Chromatographic separation “tách sắc ký” tiên tiến – là kỹ thuật “lọc ra” siêu chính xác dùng trong hóa học, giúp phân loại từng nguyên tố đất hiếm với độ tinh khiết rất cao.
Cho dù chưa đạt mức thương mại hóa, nhưng các nghiên cứu của nhiều nhà khoa học tại Đại học Texas ở Austin là bước cố gắng sẽ dùng tro thải từ than đốt trong các nhà máy điện có thể chứa lượng nguyên tố đất hiếm (REE) trị giá tới 165 tỷ Mỹ kim, trong đó khoảng 97 tỷ có thể khai thác khả thi. Đây là nguồn cung cấp 17 nguyên tố quan trọng như europi, terbi và neodymium, vốn cần thiết cho thiết bị điện tử, pin xe điện, tuabin gió và công nghệ quốc phòng, giúp Mỹ giảm phụ thuộc vào khai thác mỏ hoặc nhập cảng. Từ năm 1950, Mỹ đã tích tụ khoảng 5,3 tỷ tấn tro than, ước tính chứa 11 triệu tấn REE, một phần có nồng độ đủ để tinh chế. Khi than cháy, các thành phần dễ bay hơi như carbon, hydro và lưu huỳnh thoát ra, để lại khoáng chất không cháy gồm đất sét, thạch anh và các nguyên tố đất hiếm. (https://vanhoimoi.org/?p=27179)
Mặc dù đã đạt được nhiều tiến bộ, Mỹ vẫn phải nhập cảng khoảng 80% đất hiếm trong các năm gần đây. Việc xây dựng đầy đủ hạ tầng từ khai thác đến sản xuất nam châm hoàn chỉnh tại Mỹ vẫn cần thêm thời gian, có thể đến cuối năm 2026 hoặc muộn hơn mới đạt được tự chủ hoàn toàn.
Trong hiện tình tăng trưởng GDP của Mỹ quý 3 lên đến 4,3%, cao hơn dự đoán, đồng thời thu về qua thuế quan tới 200 tỷ Mỹ kim, tăng 168% so với năm ngoái, Mỹ đã ban hành Danh mục khoáng sản quan trọng năm 2025 gồm 60 loại khoáng sản, đóng vai trò như một lộ trình chiến lược để chấm dứt sự phụ thuộc vào các đối thủ nước ngoài và nhằm tiến đến vị thế “cường quốc khoáng sản”.
Tuy nhiên, nếu xem xét tổng thể công nghệ đất hiếm theo bản lượng giá dưới đây, có thể thấy Mỹ và Trung cộng đang ở vị thế rất khác nhau. Dù khoa học – công nghệ của Mỹ phát triển nhanh, nhưng việc khởi đầu muộn hơn Hoa Lục khoảng 35 năm khiến Mỹ cần nỗ lực mang tính đột phá để thu hẹp khoảng cách:
| Tiêu chuẩn | Trung cộng (*) | Hoa Kỳ (*) |
| Công nghệ tách chính | Solvent Extraction (SX) truyền thống, quy mô cực lớn | RapidSX™, Chromatography, công nghệ tách thế hệ mới |
| Quy mô nhà máy | Hàng trăm – hàng nghìn bể SX, vận hành liên tục 35 năm | Nhà máy pilot, demo plant, công suất nhỏ – trung bình |
| Kinh nghiệm vận hành (*) | 35 năm tích lũy, tối ưu hóa từ năm 1990 | Đang xây dựng từ đầu, thiếu nhân lực chuyên môn |
| Tỷ lệ kiểm soát chuỗi cung ứng | 85–90% tinh chế, 90% sản xuất nam châm | Tinh chế rất hạn chế, sản xuất nam châm đang khởi đầu |
| Chi phí sản xuất | Thấp nhờ quy mô lớn + trợ cấp nhà nước | Cao hơn do công nghệ mới + chi phí môi trường |
| Tác động môi trường | Rất cao, nhiều chất thải axit; Bắc Kinh chấp nhận rủi ro môi trường | Công nghệ mới sạch hơn, nhưng chi phí cao hơn |
| Mức độ tự động hóa | Cao, nhưng dựa trên mô hình SX truyền thống | Cao hơn, nhờ công nghệ “tách sắc ký” hiện đại và ít bể hóa chất |
| Khả năng tách đất hiếm nặng (HREE) | Rất mạnh, đặc biệt ở Miền Nam Trung cộng | Đang phát triển, ví dụ Ucore RapidSX™ tập trung vào HREE |
| Khả năng mở rộng | Rất lớn, đã thương mại hóa toàn cầu | Đang thử nghiệm, từ 2026 về sau mới đạt quy mô lớ |
Hoa kỳ đang tiến gần hơn đến mục tiêu độc lập về cung ứng đất hiếm thông qua việc tăng cường khai thác nội địa và thắt chặt hợp tác với các đối tác chiến lược. Dù vẫn còn phụ thuộc một phần vào nguồn cung bên ngoài, các bước đi mạnh mẽ của Hoa Kỳ hiện nay đang tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trần nguyên Thao
(ngày cuối năm 2025)
[1] https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/12/pax-silica-initiative/
[2] https://www.deseret.com/utah/2025/12/12/bevy-of-critical-and-rare-minerals-found-in-utah/
(*) Trung cộng khai thác dất hiếm từ năm 1990. Mỹ bước vào cuộc đua 35 năm sau Trung cộng.
