Tình hình kinh tế Trung cộng suy yếu cùng với tâm lý “nhìn đâu cũng có kẻ thù” khiến lãnh tụ Tập cận Bình tung ra giải pháp “kiểm soát xuất cảng đất hiếm, mang tính đối đầu với cả thế giới. Việc này mở ra cơ hội “bằng vàng” cho Hoa Kỳ dẫn đầu xây dựng liên minh chiến lược từ Âu sang Á tái cấu trúc bản đồ “tài nguyên khoáng sản thiên nhiên” và công nghệ toàn cầu.
Bắc Kinh từng trầm mình trong không khí chính trị ngột ngạt, lãnh tụ Tập cận Bình lo ngai kẻ thù vây quanh, nên đuổi một loạt (9) vị tướng cao cấp trong quân đội, thay thế bằng những người thân tín trong bối cảnh ông Tập chuẩn bị nắm quyền kiểm soát tuyệt đối cho 5 năm tới, 2026-2030.
Nhìn vào ngoại thương, ông Tập nhận ra xuất cảng giảm sút, tỷ lệ thuận với nguồn phúc lợi thu hẹp, khiến hàng tồn kho trong nước ứ đọng. Chỉ số Purchasing Manufacturing Index (PMI) tháng 10 ở mức 49.0 điểm, đánh dấu tháng thứ 7 liên tiếp trong vùng co hẹp, kể từ tháng 4 năm nay. Suốt 7 tháng liền, đơn đặt hàng giảm đáng kể, thất nghiệp cao, đồng nghĩa với giảm tỷ lệ tăng trưởng GDP, ảnh hưởng xấu đến sự tồn tại của cộng đảng Tầu.
Thị trường chứng khoán Trung cộng giảm điểm đáng kể. Chỉ trong quý II vừa qua, các nhà đầu tư ngoại quốc đã rút ra đến 15 tỷ Mỹ kim để mua vàng; chuyển sang đầu tư ở Mỹ, Ấn Độ, vài nước Đông Nam Á. Theo dữ liệu từ Bloomberg Chỉ số CSI 300 – đại diện cho 300 cổ phiếu loại A lớn nhất Hoa Lục đã tăng hơn 16% trong năm 2025, nhờ kỳ vọng vào công nghệ đất hiếm và chính sách hỗ trợ của chính phủ, nhưng thị trường vẫn biến động mạnh do tâm lý nhà đầu tư thiếu ổn định.
Cộng đảng Tầu hiện đối mặt với bài toán khó khăn giữa kích thích tăng trưởng và kiểm soát nợ công, đặc biệt trong bối cảnh khủng hoảng bất động sản (BĐS) chưa thể giải quyết.
Các biện pháp hỗ trợ như cắt giảm lãi suất, tăng chi tiêu công, nới lỏng tín dụng vẫn được đẩy mạnh, nhưng hiệu quả rất hạn chế do sản xuất đình đốn, đồng tiền thay vì đầu tư sản xuất lại đang chuyển sang khu vực BĐS và chứng khoán.
Một phần dẫn đến tình huống này là do thuế đối ứng của Mỹ gây ra, khiến Chủ Tịch tập cận Bình ra lệnh “trảm tướng ngay tại trận” khi ông Lý thành Cương, Trưởng Đoàn đàm phán thuế quan với Mỹ – từng được tín nhiệm là nhà đàm phán chuyên nghiệp, mềm mỏng; nhưng chỉ 6 tháng sau, hôm 20 tháng 10, ông Lý thành Cương được thay bằng ông Lý dũng Khiết, nhân vật được mô tả là thich hợp với định hướng ngoại thương của Bắc Kinh nhằm kiểm soát chuỗi cung ứng nguyên liệu chiến lược, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ và quân sự toàn cầu.
Do vậy, Bắc Kinh đã ban hành quy định buộc các công ty nước ngoài sản xuất sản phẩm, thiết bị chế biến có 12 nguyên tố đất hiếm xuất xứ từ Hoa Lục phải xin phép khi xuất khẩu sang quốc gia khác. Quyết định bất ngờ này khiến thế giới “tỉnh ngộ”: Bắc Kinh đang trở thành “nhà cầm quyền không đáng tin cậy” khi dựa vào tài nguyên khoáng sản dồi dào để bắt bí các nước khác.
Biến chuyển này mang lại cho Nội Các Donald Trump cơ hội, thay vì phải một mình đối phó với Bắc Kinh, thì từ nay khởi động được liên minh quốc tế, cho dù chưa chính thức thành hình, nhưng từ Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, châu Phi, Mỹ Latinh, và Đông Nam Á đang nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm, từ khai thác đến tinh chế nhằm đối đầu với nhà cầm quyền đóng đô ở kinh độ 116° Đông bán cầu, bị dán nhãn “thiếu minh bạch” gây ra rủi ro chính trị cho nhiều nước.
Nhằm mở rộng khai thác, chế biến và xây dựng chuỗi cung ứng thay thế và chống lại sự thống trị của Bắc Kinh trên thị trường đất hiếm toàn cầu, Tổng Thống Mỹ Donald Trump và Thủ Tướng Úc Anthony Albanese hôm 20 tháng 10 đã ký kết tại Bạch Ốc, một thỏa thuận khai thác đất hiếm trị giá 8,5 tỷ Mỹ kim. Ngoài ra, hai bên dự kiến rót thêm 1 tỷ Mỹ kim vào các dự án tại Mỹ và Úc trong vòng 6 tháng tới. [1]
Thỏa Thuận chẳng những củng cố vững vàng quan hệ Mỹ – Úc mà còn có khuynh hướng mở rộng sang các đối tác khác đang có đất hiếm như Ấn Độ, Canada hay các nước Đông Nam Á. . . Có thể nói, thỏa thuận Mỹ – Úc không thuần túy là hợp đồng ngoại thương, mà là một bước đi chiến lược để tái cấu trúc bản đồ năng lượng và công nghệ toàn cầu. Đồng thời phản ánh sự dịch chuyển từ “toàn cầu hóa phụ thuộc” sang “chuỗi cung ứng an ninh” – Thế giới cần đất hiếm cho công nghệ tương lai sẽ không còn phải lệ thuộc hoàn toàn vào Bắc Kinh.
Kế đó, vào dịp TT Trump tham dự hội nghị thượng đỉnh thường niên Hiệp hội Các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) tại Malaysia cuối tháng 10, TT Trump đã ký các thỏa thuận mới với Malaysia, Thái Lan và Cao Mên để đảm bảo nguồn cung các khoáng sản quan trọng và giảm dần thuế quan đối ứng đối với một số mặt hàng xuất khẩu của Cao Mên sang Mỹ. Diễn biến này, được giới quan sát cho rằng, Mỹ đã thực sự “đánh” vào sân sau của Bắc Kinh.
Chỉ gần 2 tuần cuối tháng 10 năm 2025, Mỹ đã nỗ lực xây dựng “liên minh khoáng sản mới”:
| Quốc gia | Ngày ký | Mục tiêu thoả thuận |
| Úc | 20/10 | Đối tác truyền thống; ký thỏa thuận trị giá 8,5 tỷ Mỹ kim về khai thác và chế biến đất hiếm, củng cố chuỗi cung ứng Mỹ–Úc |
| Cambodia | 26/10 | Hợp tác phát triển nguồn cung khoáng sản phục vụ công nghiệp quốc phòng |
| Malaysia | 26/10 | Khai thác đất hiếm và khoáng sản thiết yếu, bất chấp lo ngại môi trường |
| Thái Lan | 26/10 | Hợp tác khai thác đất hiếm, mở rộng ảnh hưởng Mỹ tại Đông Nam Á |
| Nhật Bản | 28/10 | Ký thỏa thuận khung tại Tokyo nhằm đảm bảo nguồn cung đất hiếm và khoáng sản thiết yếu |
Các thỏa thuận về khoáng sản chiến lược khác:
| Quốc gia | Ngày ký | Mục tiêu thỏa thuận |
| Ukraine | 30/10/2025 | Hợp tác khai thác titan, lithium và khoáng sản chiến lược nhằm tái thiết đất nước sau chiến tranh |
| Canada | 2025 (đang tiến hành) | Đàm phán mở rộng khai thác cobalt, nickel và các khoáng sản phục vụ công nghệ sạch |
| Ấn Độ | 2025 (đang tiến hành) | Hợp tác phát triển khai thác và chế biến khoáng sản hiếm, nhằm giảm phụ thuộc vào Trung cộng |
Các nước có trữ lượng đất hiếm lớn nhất: [2]
Vào lúc Bắc Kinh “lên giây cót” thì Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Đài Loan, Taiwan Semiconductor Industry Association (TSIA) và Công ty Sản xuất chất bán dẫn Đài Loan, Taiwan Semiconductor Manufacturing Company Limited (TSMC) cam kết rằng, “không lo ngại tác động kiểm soát xuất cảng đất hiếm từ Bắc Kinh, do TSMC có đủ nguồn cung từ các nguồn riêng”. Tuy nhiên, vấn đề chính nằm ở việc chuyển đổi sang các nhà cung cấp từ Úc và các khu vực khác, vì vậy, phải bắt kịp thời gian trước khi Bắc Kinh “giở giọng”.
Nhằm chấm dứt một thời kỳ thương thảo nhì nhằng cả hai cùng mệt mỏi, sau khi TT Trump và Chủ Tịch Tập gặp nhau ở hội nghi APEC cuối tháng 10, hai nước đã đi đến “đình chiến thương mại lịch sử”. Mỹ giảm thuế 10%, trì hoãn thuế bổ sung 34%, còn Trung cộng cam kết mua của Mỹ 12 triệu tấn đậu nành trong mùa vụ 2025-2026, tạm hoãn thi hành các biện pháp kiểm soát xuất cảng đất hiếm đến tháng 11 năm 2026. [3]
Khi Bắc Kinh biến “quân cờ đất hiếm” thành biểu tượng quyền lực đè nặng toàn cầu là đã vượt quá phạm vi ngoại thương. Sự việc trở thành động lực giúp Mỹ và đồng minh hình thành liên minh khoáng sản mới để bảo vệ các ngành công nghệ. Tương lai công nghệ sẽ phụ thuộc vào ai kiểm soát nguồn cung; cán cân đang dịch chuyển rõ rệt.
Trần nguyên Thao
[1] https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/10/united-states-australia-framework-for-securing-of-supply-in-the-mining-and-processing-of-critical-minerals-and-rare-earths/
[2] https://www.iea.org/reports/rare-earth-elements-2
[3] https://www.reuters.com/world/china/china-buy-12-million-metric-tons-soybeans-this-season-bessent-says-2025-10-30/
