Trần nguyên Thao
Sau khi các ngõ ngách ngoại giao và đàm phán bế tắc, hôm 24 tháng 8, Mỹ đã triển khai “cuộc tấn công tài chính lớn nhất nhằm vào Iran” gọi đây là một “D-Day kinh tế”, trong lúc thu hẹp mặt trận quân sự, tuy nhiên, Mỹ vẫn đưa siêu hàng không mẫu hạm USS George Washington đến Trung Đông thay cho hàng không mẫu hạm hạm USS Abraham Lincoln.
Một ngày trước (23/8) Iran lên tiếng “phủ đầu” gọi các biện pháp trừng phạt kinh tế của Mỹ là “sự thừa nhận ngầm về thất bại nhục nhã của kẻ thù”.[1]
Trước đó, truyền thông quốc tế hôm 21 tháng 8 dẫn lời phó tổng thống Mỹ JD Vance tuyên bố Mỹ đang bước vào một “giai đoạn mới về cuộc chiến với Iran nhằm áp lực kinh tế”. Giải pháp này từng được Tổng Thống Trump xác nhận là “đòn kinh tế mạnh nhất chưa từng có giáng vào Iran”.[2]
Loan báo về quyết tâm của Mỹ, Bộ Trưởng Tài Chính Mỹ Scott Bessent, được đài RFI trích thuật cảnh báo: “bất kỳ quốc gia nào, duy trì quan hệ với Teheran sẽ tự đẩy nền kinh tế của mình vào chỗ chết”. Washington đồng thời thúc giục các đồng minh và Trung cộng tham gia chiến dịch gây áp lực kinh tế trên quy mô lớn chống Iran, nhằm “lật đổ chế độ” ở Teheran mà không cần khởi động lại các phương án quân sự. Nhưng, Mỹ vẫn triển khai siêu hàng không mẫu hạm USS George Washington đến Trung Đông thay cho chiến hạm USS Abraham Lincoln.
Qua tên gọi “D-Day kinh tế” – “Operation Economic Outcast”, Bộ Tài chính Mỹ đã ban hành quyết định hôm 24 tháng 8, để đưa Iran vào “tê liệt toàn diện” trong các lãnh vực: tài sản kỹ thuật số, công nghệ, vàng, hàng không và vận chuyển. Đồng thời áp dụng các biện pháp trừng phạt đối với gần 60 tổ chức, cá nhân và tàu thuyền, nhằm “siết chặt vòng vây và chặn mọi nguồn doanh thu tiềm năng” của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và chế độ Tehran nói chung:[3]
~ Toàn bộ hệ thống ngân hàng của Iran từ Trung ương đến các ngân hàng thương mại lớn như Bank Melli, đều bị đưa vào danh sách – Specially Designated Nationals and Blocked Persons (“SDN List”), đồng nghĩa với việc bị cấm giao dịch quốc tế. Các chi nhánh Bank Melli ở nước ngoài bị yêu cầu đóng cửa và tịch thu tài sản, khiến Iran mất sạch các kênh thanh toán hợp pháp. Việc bị cắt khỏi mạng SWIFT càng làm Tehran không thể chuyển tiền qua hệ thống ngân hàng toàn cầu như một quốc gia bình thường.
~ Đối với vàng và kim loại quý, “phao cứu sinh” truyền thống của Iran nhằm lách cấm vận đồng Mỹ kim. Mọi hoạt động bán vàng cho Chính phủ Iran đều bị cấm tuyệt đối; các thương vụ dầu đổi vàng bị truy quét từ hãng hàng không, công ty vận tải cho đến các trung tâm giao dịch vàng ở Dubai và Thổ Nhĩ Kỳ. Mỹ cũng chặn toàn bộ chuỗi cung ứng thép, nhôm, đồng và than đá – nguồn thu lớn thứ hai của Iran sau dầu mỏ.
~ Mỹ mở rộng trừng phạt sang các “công cụ lách luật” mới. Các ví tiền điện tử liên quan đến Iran bị đưa vào “Sổ Bìa Đen”; những sàn giao dịch cho phép thực thể Iran giao dịch đều bị đe dọa trừng phạt. Hàng ngàn công ty bình phong mà Iran lập tại UAE, Hồng Kông hay Thổ Nhĩ Kỳ bị FinCEN truy vết bằng dữ liệu lớn, dẫn đến việc phong tỏa liên tục các tài khoản ngân hàng ẩn danh.~ Tóm lại: tiền của Iran ở nước ngoài bị “đóng băng” hoàn toàn. Ngay cả khi Tehran bán được dầu cho Trung cộng hay UAE, số tiền thu về chỉ nằm bất động trên sổ sách ngân hàng. Iran không thể đổi ra Mỹ kim, không thể mua vàng, và không thể chuyển tiền về nước một cách hợp pháp. Điều này đẩy nền kinh tế nội địa vào tình trạng kiệt quệ tài chính chưa từng có.
Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế (IMF) thẩm định, GDP của Iran năm nay do tác động chiến tranh sẽ -6,1%. Sau D‑Day Economic, đồng Rial rơi xuống mức 1.6–2.0 triệu rial trên một Mỹ kim, mất thêm 40–60% giá trị. Lạm phát nhu yếu phẩm vượt 100%, với dầu ăn tăng 219% và ngũ cốc 140%. Khủng hoảng tiền tệ, chiến tranh và trừng phạt đã góp phần kích hoạt một làn sóng nổi dậy trên toàn quốc, trong bối cảnh 50% dân số rơi vào nghèo tuyệt đối. Khủng hoảng kinh tế Iran gắn liền với chiến tranh, phong tỏa Hormuz và gián đoạn xuất cảng dầu. Iran đang trong khủng hoảng kinh tế toàn diện (?).
Nhằm đáp trả, Iran đe dọa phong tỏa Eo biển Hormuz và ép các nước Vùng Vịnh. Tehran gia tăng kinh tế chỉ huy tuyệt đối thêm quyền lực cho IRGC – cơ chế kiểm soát phần lớn nền kinh tế ngầm khiến hàng ngũ cầm quyền dễ chia chác lợi lộc. Chế độ có thể trụ vững nhờ Bắc Kinh tiếp tục tiêu thụ 90% lượng dầu xuất cảng qua luồn lách, biến cuộc chiến kinh tế này thành quân bài đàm phán then chốt cho thượng đỉnh Trump – Tập vào ngày 24 tháng 9 sẽ diễn ra ở Hoa Thịnh Đốn.
Đó chính là lý do Iran mạnh miệng tuyên bố rằng, trừng phạt là “thất bại nhục nhã của kẻ thù”. Và họ sẵn sàng “thắt lưng buộc bụng” để tiếp tục cai trị với “bàn tay thép” đàn áp mọi chống đối. Với Trung cộng, Iran từ lâu là nguồn cung dầu thô giá rẻ thông qua các tuyến vận chuyển “ngoài sổ sách”. Dù Bắc Kinh không công bố số liệu chính thức, các phân tích độc lập cho thấy Iran chiếm khoảng 12–14% lượng dầu nhập cảng bằng đường biển của Trung cộng năm 2025, tương đương 1.3–1.4 triệu thùng mỗi ngày, chủ yếu đổ vào các nhà máy lọc dầu tư nhân ở Sơn Đông.
Tuy nhiên, chiến dịch phong tỏa Hormuz và việc Mỹ siết chặt kiểm soát đội tàu “shadow fleet” đã khiến việc mua dầu lậu trở nên rủi ro khi các tàu dầu phải mưu mẹo đổi tên để tránh phát giác khi qua eo biển Malacca. Các báo cáo cho thấy Washington đã tái kích hoạt vòng trừng phạt thứ cấp, khiến mức giảm giá dầu Iran phải nới rộng từ 8 USD/thùng lên 14–17 USD/thùng để giữ “khách hàng xộp” là Trung cộng.
Dù vậy, với dự trữ chiến lược khoảng 1.4 tỷ thùng, đủ cho hơn nửa năm nhu cầu, Trung cộng có khả năng “cách nhiệt” tương đối trước cú sốc này, dù vẫn chịu tổn thất về chi phí sản xuất và tăng trưởng.
Ngược lại, Việt Nam là một trong những nền kinh tế chịu ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề nhất. Việt Nam phụ thuộc lớn vào naphtha và các sản phẩm hóa dầu từ vùng Vịnh cho ngành nhựa và hóa chất, lãnh vực xuất cảng chủ lực sang Mỹ, EU và Nhật Bản. Khi nguồn cung bị gián đoạn, Việt Nam buộc phải tăng nhập cảng thêm nhiên liệu tinh chế từ Malaysia và Hàn Quốc, với chi phí tăng 144% ngay giai đoạn đầu khủng hoảng.
Từ các dữ liệu hiện có, có thể kết luận rằng: nếu Iran tê liệt dưới áp lực kinh tế mới, tác động lên châu Á là chắc chắn, nhưng không đồng đều. Trung cộng chịu ảnh hưởng trung bình nhờ dự trữ lớn và khả năng đa dạng hóa nguồn cung. Ngược lại, Việt Nam, với dự trữ thấp và phụ thuộc vào nguyên liệu vùng Vịnh, sẽ chịu tác động lớn hơn, cả về chi phí sản xuất lẫn ổn định kinh tế vĩ mô.
Tuy vậy, Hoa Kỳ vẫn ở tình thế phải cân nhắc khó khăn: Nếu quá mạnh tay, đánh sập các ngân hàng lớn của Trung cộng vì mua dầu Iran, cuộc chiến kinh tế này sẽ ngay lập tức kích hoạt một cuộc chiến thương mại toàn diện Mỹ-Trung mới. Điều này “không thuận lợi” cho Mỹ vì phương Tây vẫn đang phụ thuộc vào Trung cộng về các loại khoáng sản quý hiếm phục vụ công nghệ cao.
Do đó, Trung cộng biết rõ “lằn ranh đỏ” này và đang tận dụng nó để làm áp lực, biến mình thành chiếc phao cứu sinh kinh tế duy nhất giữ cho Iran không bị sụp đổ hoàn toàn dưới tay Mỹ.[4]
Theo giới chuyên gia tài chánh và tình báo phương Tây, nếu Mỹ duy trì thành công lệnh phong tỏa kinh tế tuyệt đối, mốc thời gian 6 tháng (đến cuối năm nay) hoàn toàn có thể là giới hạn chịu đựng cuối cùng của Tehran.[5]
Trong văn hóa và thơ ca Ba Tư, mùa Thu Iran, kết thúc vào ngày 21 tháng 12 hàng năm, với tên gọi “Pa’iz” tượng trưng cho thời kỳ cuối của đời người – mùa thu cuộc đời. Mùa Thu năm nay của Iran có thêm hiện tượng El Niño được dự báo sẽ gây ảnh hưởng rất mạnh vào các tháng cuối năm – một trùng hợp liên quan đến hoàng hôn kinh tế; có thể khiến Iran lâm cảnh “ván bài lật ngửa” hết đường chống đỡ./.
Trần Nguyên Thao
[1] https://www.cnbc.com/amp/2026/08/23/treasury-secretary-bessent-iran-sanctions-press-conference.html
[2] https://www.yahoo.com/news/politics/articles/vance-says-iran-war-entering-170725730.html
[3] https://www.bbc.com/vietnamese/articles/ce9ez4em4j0o
[4] https://moderndiplomacy.eu
[5] https://nypost.com
