Trong nhiều năm, Venezuela xuất hiện trên truyền thông như một quốc gia chìm trong khủng hoảng kinh tế, lạm phát vượt 500%, người dân sống triền miên trong cảnh lầm than tuyệt vọng. Đầu năm nay, một biến cố mang tính đột phá đã làm sụp đổ bộ máy độc tài, đồng thời khiến một số đối tác chiến lược của chế độ phải “xiêu hồn lạc phách”. Quyền lực đổi chủ xoay quanh nguồn dầu mỏ, và trật tự địa – chính trị toàn cầu được đặt vào một bức tranh mới. Vị thế của đồng Mỹ kim theo đó trở nên vững vàng hơn.
Biến cố mang hình ảnh “cinematic sequences” chớp nhoáng có thể dựng thành phim tài liệu… Cuộc hành quân thần tốc với thành tich vô địch, gồm hàng tá máy bay không người lái, vần vũ ở cao độ chỉ 30 thước cách mặt đất, cùng với đội trực thăng chở toán “đăc nhiệm” chớp nhoáng tấn công các mục tiêu đã tập dượt nhuần nhuyễn trên mô hình từ trước, gây ra cảnh cháy đỏ rực trời tại “vùng cấm” ngay trong khu Phủ Tổng Thống ở Caracas, khiến lực lượng bảo vệ cơ chế đầu não rơi vào tình huống mất cảnh giác, không kịp trở tay, đẩy nhà độc tài Venezuela, Nicolas Maduro và đệ nhất Phu Nhân Cilia Flores rơi vào tay lực lượng đặc nhiệm Mỹ ngay trong những phút đầu tiên của cuộc đột kích, hôm mùng 03 tháng Giêng. Cựu TT Maduro sẽ phải đối mặt với các cáo buộc của Tóa Án Mỹ liên quan đến tổ chức buôn bán ma túy và vũ khí gây tổn hại cho người dân Hoa Kỳ.
Theo nhận định tình hình của một số nhà quan sát, biến cố mùng 3 tháng Giêng chỉ là cách “Mỹ đòi lại công bằng”. Bởi vì năm 2007, nhiều tập đoàn dầu khí của Mỹ rơi vào thế bất lợi tại Venezuela. Chính quyền Chávez khi đó ở đỉnh cao quyền lực; mang tâm lý chống Mỹ quyết liệt. Thời đó Caracas xem Bắc Kinh như một đối trọng chiến lược vô địch, vì vậy có hành động huyênh hoang như “chó cậy nhà, ma cậy ngõ” áp đặt mô hình quốc hữu hóa, đẩy các tập đoàn nước ngoài phải chấp nhận số phận “bỏ của chạy lấy người” khiến cho hai tập đoàn Exxon và ConocoPhillips của Mỹ buộc phải rời đi, để lại tài sản bị tịch thu.
Khối BRICS – gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung cộng và Nam Phi – từ năm 2010 đã nuôi tham vọng “phi Đôla hóa” trong thương mại toàn cầu. Trung cộng luôn hăm hở với tham vọng: muốn giảm phụ thuộc vào hệ thống thanh toán SWIFT và tìm mọi dịp để đưa đồng Nhân Dân Tệ vào giao dịch quốc tế. Nhưng nỗ lực ấy giống như cố gắng đẩy một tảng đá lên đồi: nặng, trơn và dễ lăn ngược lại.
Bởi vì ngay khi Nicolas Maduro bị bắt, Caracas xoay trục, toàn bộ vốn đầu tư của Bắc Kinh bị “đóng băng”. Không quân đội, không căn cứ, không hành lang tiếp tế – Trung cộng chỉ còn lại những khoản nợ khó đòi.
Trong bối cảnh đó, Venezuela – quốc gia sở hữu trữ lượng dầu lớn nhất thế giới – trở thành một quân cờ quan trọng. Và để hiểu vì sao, thì phải quay lại năm 1974, thời điểm mà thế giới tài chánh được “định hình” chỉ bằng một cái bắt tay giữa Mỹ và Saudi Arabia.
Năm 1971 Mỹ chấm dứt dùng vàng làm bản vị bảo chứng cho Mỹ kim. Mỹ kim trở thành tiền pháp định (fiat money). Tình thế lúc đó buộc Washington phải giữ vững được vị thế của đồng Mỹ kim trong hệ thống tài chính mới. Vai trò ngoại giao con thoi của Henry Kissinger được khai triển, mãi đến năm 1974 Mỹ mới đạt thỏa thuận chiến lược với Saudi Arabia: từ đây dầu mỏ của OPEC được định giá và giao dịch bằng Mỹ kim, đổi lại Mỹ bảo đảm an ninh cho Saudi Arabia. Từ thỏa thuận này, hệ thống petrodollar hình thành, biến đồng bạc Xanh thành đồng tiền bắt buộc để mua dầu và buộc các quốc gia phải dự trữ Mỹ kim. Nhu cầu toàn cầu giúp đồng bạc Xanh duy trì sức mạnh độc tôn lâu dài, dù trải qua nhiều giai đoạn biến động.
Lịch sử hiện đại chứng minh rằng: nước nào tìm cánh soán ngôi “petrodollar” đều gặp kết cục “chẳng lành”:
- Năm 2000 – Iraq: Saddam Hussein tuyên bố bán dầu bằng đồng Euro, ba năm sau, 2003 Iraq bị tấn công đưa dầu hỏa quay lại với “hộ chiếu” Đô La Mỹ.
- Năm 2009 – Libya: Gaddafi đề xuất đồng Dinar vàng đến 2011 NATO can thiệp, “đao to búa lớn” của Gaddafi biến mất.
Venezuela – “Mắt xích nguy hiểm nhất”, sở hữu 303 tỷ thùng dầu đã được chứng minh, chiếm gần 20% trữ lượng toàn cầu – vượt cả Saudi Arabia. Nếu một quốc gia như vậy thoát khỏi hệ thống petrodollar “lằn ranh đỏ” của Mỹ, hậu quả sẽ không thể đảo ngược.
Từ năm 2000 đến 2023, Bắc Kinh đã cam kết lối 106 tỷ Mỹ kim giúp Venezuela, trong đó đã giải ngân được từ 60–63 tỷ. Giữa khoảng thời gian này, năm 2007 là các khoản vay khổng lồ đổi lấy dầu mỏ. Ngoài ra, Bắc Kinh còn đầu tư trực tiếp khoảng 4,8 tỷ Mỹ kim vào lĩnh vực năng lượng. Tính đến cuối năm 2025, sau khi cấn trừ bằng dầu, Venezuela còn nợ Trung cộng khoảng 10 – 19 tỷ Mỹ kim. Đến tháng 8 năm 2025, các doanh nghiệp Trung cộng tiếp tục ký kết đầu tư thêm hơn 1 tỷ Mỹ kim để khôi phục sản lượng dầu mỏ.
Khi chế độ bất hợp pháp Nicolas Maduro ở Caracas sụp đổ thì các Đối Tác Chiến Lược lớn của Vennezuela như Nga và Trung cộng rơi vào tình thế bối rối, bị động. Trung cộng có thể mất trắng hàng chục tỷ Mỹ kim đầu tư vào vùng này. Nhung nguồn cung dầu thô cho nhu cầu công nghệ của Trung cộng vẫn được Mỹ bào đảm; Mỹ không dùng cơ hội này để trả đũa việc Bắc Kinh từng dựa vào đất hiếm để bắt bí Mỹ. Phía Nga có thể hao mòn đáng kể do giá dầu sẽ giảm và chính sách bao vây xuất cảng dầu hỏa của Mỹ khiến điện Cẩm Linh bị giới hạn nguồn yểm trợ cho cuộc xâm lăng Ukraine.
Giữa khoảng thời gian 23 năm nói trên, tháng 8 năm 2017, nhà độc tài và là trùm tổ chức buôn lậu ma túy Nicolas Maduro mở rộng quan hệ với Trung cộng, Nga, Iran, đồng thời sử dụng đồng Nhân Dân Tệ của Trung cộng cho thanh toán dầu nhằm né tránh lệnh trừng phạt của Mỹ; chấp nhận đồng Euro và đồng Ruble trong các giao dịch dầu mỏ nhằm đa dạng hóa thị trường để giảm sự phụ thuộc vào đồng Mỹ kim.
Một năm sau (2018), Nicolas Maduro tuyên bố “thoát khỏi sự thống trị của đồng Mỹ kim”. Năm 2020, Venezuela nộp đơn xin gia nhập BRICS. Và cũng từ đó, Washington xem Nicolas Maduro không chỉ là một nhà độc tài cai trị bất hợp pháp, mà còn là mối đe dọa trực tiếp đến trật tự tài chính toàn cầu; dẫn đến biến cố mùng 3 tháng Giêng.
Với tình thế mới, điều Mỹ cần là giữ vững vị thế, không thể để sức mạnh của Mỹ bị bào mòn. Do vậy, tại Venezuela Mỹ theo đuổi (3) mục tiêu lớn: (i) Khống chế giá năng lượng toàn cầu; (ii) Trừng phạt Ấn Độ, Brazil và Trung cộng do tiếp tục mua dầu của Nga để nuôi bộ máy xâm lược của Cẩm Linh; và (iii) phát đi thông điệp răn đe toàn bộ các nước châu Mỹ Latinh, chớ vượt qua lằn ranh đỏ của Mỹ. Bởi vì “BRICS không đủ sức mạnh để bảo vệ bất cứ nước nào trong khối.
Trong hơn một thập niên, BRICS theo đuổi mục tiêu giảm vai trò thống trị của đồng Mỹ kim trong thương mại toàn cầu, nhưng nỗ lực này hầu như không đạt kết quả khi chưa xây dựng được đồng tiền chung, hệ thống thanh toán thay thế SWIFT hay mức độ tín nhiệm tài chính con non trẻ. Trung cộng, quốc gia thúc đẩy mạnh nhất việc thanh toán bằng Nhân Dân Tệ, vẫn bị giới hạn bởi kiểm soát vốn và rủi ro chính trị. Trong khi đó, tình hình địa chính trị mới nhất tạo ra một nghịch lý: Mỹ, thông qua cơ chế trừng phạt và cấp phép, nắm quyền kiểm soát thực tế đối với xuất khẩu dầu của Venezuela – quốc gia có trữ lượng dầu lớn nhất thế giới và là thành viên mới của BRICS.
Việc Washington quyết định Venezuela được bán dầu cho ai và bằng cách nào khiến Caracas không thể sử dụng Nhân Dân Tệ của Trung cộng hay các cơ chế phi Mỹ kim trong giao dịch năng lượng. Kết quả là tham vọng phi Đôla hóa của BRICS bị liệt vào tình huống ‘Thử kêu, bắn tịt”. Sức mạnh của Mỹ kim đối với thị trường dầu mỏ vẫn được củng cố. (https://vanhoimoi.org/?p=25527)
Nếu thế giới là một bàn cờ, thì Venezuela không phải con tốt. Nó là con xe – và ai điều khiển được con xe ấy sẽ có lợi thế trong cuộc chơi dài hơi trong thế kỷ 21.
Hôm mùng 09 tháng Giêng, FoxNews trích thuật nội dung chính cuộc gặp tại Tòa Bạch Ốc giữa Tổng thống Donald Trump với khoảng 20 vị lãnh đạo các tập đoàn dầu khí Mỹ về kế hoạch đầu tư vào hạ tầng năng lượng Venezuela. TT Trump kỳ vọng nguồn cung dầu hỏa dồi dào sẽ đưa giá dầu xuống thấp hơn nữa. Trong năm qua một gallon xăng tại Mỹ đã giảm 8 % và đây là dấu hiệu rõ rệt nhất để giảm chi phí sinh hoạt tại Mỹ. [1]
Sau khi chế độ Nicolas Maduro bị vô hiêu hóa, Mỹ nắm quyền kiểm soát trữ lượng dầu của Venezuela được ước tính trị giá hơn 17 nghìn tỷ Mỹ kim, tương đương GDP danh nghĩa của Trung cộng. Quy mô tài nguyên này sẽ nằm trong petrodollar khiến chính sách bảo vệ đồng Mỹ kim thêm vững chãi, đồng thời mở ra khả năng mới cho doanh nghiệp Mỹ.
Trần nguyên Thao
[1] https://x.com/FoxNews/status/2009786996667879559
