Giữa tháng 6 năm 2026, Cuba công bố 176 biện pháp cải cách kinh tế – xã hội, được đánh giá như “cuộc đại cải cách kinh tế khẩn cấp, sâu rộng và táo bạo nhất từ khi cộng sản Cuba cướp chính quyền, năm 1959. Đến nay, đã gần 5 tháng hiệu quả của “Cải cách kinh tế” đang rơi vào tình huống “tiến thoái lưỡng nan”.
Cuba hy vọng 176 biện pháp cải cách nhằm “giải phóng năng suất” và thu hút vốn, nhưng kết quả lại cho thấy có “khoảng cách rất lớn” giữa chủ trương với khả năng thực thi đang phơi bầytrên toàn đảo quốc. Việc xóa bỏ độc quyền tài chánh và cho phép ngân hàng tư nhân vẫn nằm trên giấy vì thiếu khung pháp lý, trong khi quỹ an toàn ngoại hối tiếp tục trống rỗng. Chính sách mở cửa cho nhà đầu tư nước ngoài – cho phép sở hữu 100% vốn – không tạo được đột phá do hạ tầng điện lực suy sụp và rủi ro trừng phạt thứ cấp khiến dòng vốn rời bỏ đảo quốc.
Tổng thể, các cải cách của Cuba cho thấy một mô hình “cởi trói nửa vời”: chính sách tiến bộ trên văn bản nhưng bị chặn bởi hạ tầng yếu, thiếu ngoại tệ, và rủi ro địa chính trị. Kết quả là thị trường méo mó, bất bình đẳng tăng, và niềm tin của nhà đầu tư lẫn người dân tiếp tục suy giảm.
Ủy ban Kinh tế khu vực Châu Mỹ Latinh và Caribe của Liên Hợp Quốc (ECLAC) dự báo tăng trưởng GDP của Cuba trong năm 2026 sẽ co bóp mạnh ở mức âm 10,3%. Đây là mức sụt giảm tồi tệ nhất tại quốc đảo rộng khoảng 110 ngàn km² với dân số hiện nay khoảng 10 triệu người. Nhu yếu phẩm và thuốc Tây tại thị trường chợ đen đang chịu mức lạm phát gần 80%. Ngành du lịch gồm cả hàng không và khách sạn mang về ngoại tệ chính cho quốc gia hiện sụt giảm gần 70%. Mỗi năm Cuba nhận kiều hối trung bình 3 tỷ Mỹ kim đủ để trang trải trên 50% nhu cầu nhập cảng hàng hóa; trong lúc toàn quốc phải nhập cảng đến 80% sản phẩm cho đời song thường nhật. Gần như mọi nhu yếu phẩm đều bày bán ở “chợ đen”, vì các cửa hàng mậu dịch không còn mặt hàng nào bán giá chính thức.
Cuba cũng giống như các nước cộng sản khác, cán bộ cao cấp tham nhũng chuyển tiền tới các nước Caribbean, Tây Ban Nha, Nga–Venezuela và Miami mỗi năm khoảng 1 tỷ Mỹ kim, làm “mất máu” trong nền kinh tế. Tham nhũng Cuba được xế theo thang đo của Transparency International ở hạng 40/100, đứng ở mức 84/182 quốc gia toàn cầu.
Do vậy, Cuba thiếu hụt Mỹ Kim để duy trì khả năng cân bằng tỷ giá, khiến cho đồng peso của Cuba lao dốc chưa từng thấy (*). Cuối tháng 9 năm 2026, Ngân hàng Trung ương Cuba đã phải phát hành các tờ tiền mệnh giá lớn chưa từng có (10.000 và 20.000 peso). Tỷ giá Mỹ kim trên thị trường tự do (chợ đen) đến cuối tháng 10 năm 2026 đã vượt ngưỡng 850 peso đổi 1 Mỹ kim. Trong 10 tháng qua, đồng peso mất giá gần 50%.
Ngoại trừ khoảng 40 ngàn cán bộ công sản vẫn sống từ xa hoa đến đầy đủ. Trong khi hầu hết dân chúng còn lại hàng ngày “đầu xuống trôn lên” cũng chỉ kiếm được khoảng 5 Mỹ kim mỗi tháng. Lương công nhân viên trung bình khoảng 16 Mỹ kim một tháng. Nhưng, người lao động không tìm được việc, trong khi giá nhu yêu phẩm gấp 8 lần so với trước đây.
Tại Cuba, nghịch lý lớn nhất đối với tầng lớp tri thức như bác sĩ y khoa và kỹ sư không phải là kiếm việc làm, mà là sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa cống hiến và thu nhập. Vì hệ thống giáo dục và phân bổ nhân lực do nhà nước quản lý, 100% sinh viên tốt nghiệp hai ngành này đều phải thi hành “nghĩa vụ lao động bắt buộc” tại các cơ quan, bệnh viện công. Tuy nhiên, mức lương danh nghĩa của họ lại cực kỳ khiêm tốn, chỉ dao động từ 3.000 đến 6.500 Pesos Cuba (CUP) mỗi tháng (tương đương từ 4 đến gần 9 Mỹ kim, theo tỷ giá chợ đen). Trong bối cảnh lạm phát phi mã, số tiền này hoàn toàn không đủ để trang trải nhu cầu nhu mức sống tối thiểu.
Tình trạng này đẩy các chuyên gia trình độ cao vào một thực tế cay đắng: họ buộc phải tìm kiếm các công việc lao động phổ thông như lái xe taxi, phục vụ bàn cho khách du lịch, hoặc làm nghề tự do để kiếm thêm ngoại tệ. Sự chênh lệch này không chỉ bào mòn giá trị của tấm bằng đại học mà còn tạo làn sóng chuyển dịch mạnh mẽ, khi nhiều bác sĩ, kỹ sư giỏi tìm cách tham gia các chương trình phái cử quốc tế hoặc di cư ra nước ngoài để tìm kiếm một cuộc sống xứng đáng hơn. Từ năm 2021 đến nay, có khoảng trên 1 triêu thanh niên có tay nghề cao đã tìm cách trốn khỏi Cuba sang các nước lân cận, mà nhiều nhất là Mỹ. Đây là hiện tượng “chảy máu chất xám” khiến Cuba mất nguồn nhân lực đóng góp trong sản xuất.
Ngành sản xuất nội địa của Cuba năm 2026 rơi vào tình trạng suy thoái sâu sắc và gần như tê liệt trên diện rộng. Sự sụp đổ liên tục của lưới điện quốc gia và tình trạng thiếu hụt nhiên liệu trầm trọng đã buộc hàng loạt nhà máy từ công nghiệp nặng (xi măng, vật liệu) đến công nghiệp nhẹ phải ngừng hoạt động. Sản lượng của các ngành cốt lõi như nông nghiệp và chế biến sụt giảm kỷ lục, khiến hàng hóa xuất khẩu ước tính giảm 13% và buộc hòn đảo này phải phụ thuộc hoàn toàn vào nhu yếu phẩm nhập khẩu từ nước ngoài. Dù chính phủ đã thông qua 176 biện pháp cải cách kinh tế khẩn cấp như nói ở đầu bài, vẫn vô phương cứu chữa.
Trong tình huống Cuba ngày càng suy sụp, chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn “áp lực tối đa” kết hợp “gọng kìm” đẩy mạnh chiến dịch giữa phong tỏa quân sự, chiến tranh tâm lý và tình báo để ép đối phương ký kết thỏa thuận thay đổi chế độ tại Cuba vào cuối năm 2026 mà không cần can thiệp bằng vũ lực như tuyên bố của TT Trump hôm 26 tháng 9 vừa qua:
- Về quân sự, Mỹ triển khai hạm đội hùng hậu chưa từng có tại vùng biển Caribbean, dẫn đầu bởi siêu tàu sân bay hạt nhân USS Nimitz, các tàu đổ bộ cỡ lớn như USS Iwo Jima có hàng ngàn Thủy quân Lục chiến, cùng các tàu khu trục như USS Gridley. Lực lượng này không đổ bộ trực diện mà đóng vai trò như một bức tường thép răn đe và phong tỏa tuyệt đối. Cắt đứt hoàn toàn nguồn cung dầu mỏ từ bên ngoài, trực tiếp đẩy nền kinh tế Cuba vào cảnh kiệt quệ với những đợt mất điện kéo dài 20 giờ mỗi ngày, khiến đồng peso mất giá nghiêm trọng và đẩy lạm phát thực tế lên trên 80%.
- Bên cạnh là mặt trận tình báo, tâm lý chiến được đẩy lên mức cao nhất. CIA đã lập ra Lực lượng Đặc nhiệm Bí mật về Cuba, công khai kêu gọi và hướng dẫn các sĩ quan quân đội cùng quan chức trong nội bộ Cuba thiết lập mối quan hệ ngầm. Thay vì kích động bạo loạn tự phát, CIA tập trung khoét sâu vào các rạn nứt trong hàng ngũ lãnh đạo, tìm cách lôi kéo phe “Tự do” ly khai khỏi nhóm độc tài để chuẩn bị cho một chính phủ chuyển tiếp lâm thời. Các thông điệp tâm lý chiến liên tục được gửi đi, răn đe ban lãnh đạo Cuba bằng hình ảnh chiến hạm Mỹ áp sát, đồng thời hứa hẹn khoản viện trợ hàng tỷ Mỹ kim nếu họ chấp nhận thỏa hiệp bước xuống. Chiến lược “trong ứng ngoại ép” này biến áp lực kinh tế thành ngòi nổ cho sự sụp đổ từ bên trong, giúp Mỹ đạt mục tiêu chính trị mà vẫn tránh được rủi ro từ một cuộc can thiệp vũ lực trực tiếp.
Khi Cuba xoay trục ngả về phía Mỹ, Bắc Kinh và Moscow chính thức mất đi “mỏ neo” địa chính trị và bàn đạp quân sự duy nhất, chỉ cách nước Mỹ 150 km. Trục liên minh chống Mỹ tại châu Mỹ Latinh (Cuba – Venezuela – Nicaragua) bị chặt gãy hoàn toàn, chấm dứt thế cờ răn đe của Nga -Tầu đối với Washington tại Tây Bán Cầu. Đồng thời, giúp Mỹ hoàn tất vòng đai chiến lược từ Bắc cực (Greenland) xuống Trung Mỹ (kênh đào Panama) bao phủ hết Tây Bán Cầu, và kéo sang chuỗi đảo thứ nhất tại eo biển Malacca ở Đông Nam Á.
Quá trình xoay trục của Cuba đã khởi đầu bằng việc tư nhân hóa nền kinh tế và phụ thuộc vào viêc dùng hàng nhập cảng từ Mỹ. Khi áp lực kinh tế thị trường đủ mạnh, hòn đảo sẽ mở cửa tạo tiền đề bắt buộc để bình thường hóa ngoại giao toàn diện theo ý muốn của Washington.
Trần nguyên Thao
https://en.cibercuba.com/noticias/2026-09-26-u1-e208574-s27061-nid341263-inflacion-acelera-cuba-podria-rondar-25-este-ano https://www.instagram.com/reel/DeCftFVyMfa/?hl=en
https://www.aljazeera.com/news/2026/10/24/rubio-calls-on-cubans-to-partner-with-cia
https://www.reuters.com/world/americas/trump-predicts-cuba-us-will-make-deal-2026-09-26
(*) Đồng peso Cuba có mã tiền tệ quốc tế ISO 4217 là Cup (Cuba peso).
